Σάββατο, 27 Ιουνίου 2009

PERFORMANCE APPRAISAL

AN OVERVIEW OF PERFORMANCE APPRAISAL: USES, LIMITATIONS AND ISSUES AFFECTING IT

MARIA KONTOPOULOU

UNIVERSITY OF NEW HAVEN, 2005

Performance appraisal is rather important for the effective management and evaluation of staff. It helps develop individuals, improve organizational performance, and promote effective business planning. Performance appraisal is usually conducted annually for all organization’s staff. Each member is appraised by his/her line manager. Annual performance appraisal enables management, setting standards and objectives, and establishes individual training needs analysis and planning. Additionally, it reviews employee’s performance against the standards and objectives of the company that have been agreed through the previous year’s appraisal. Furthermore, it is essential for career and succession planning, staff motivation, promoting positive relations between management and staff. In other words, it is essential in order to manage the performance of both employee and organization (Noe, 2003).

What is rather important for an appraisal is to be a positive experience for the employees. Appraisals are a great chance for training, motivation, development and must be faced as an opportunity for all these, in order for the appraisal to be really valuable for both the employees and the organization. In many companies, especially in Greece, appraisals create fear emotions and are considered to be tools used to handle discipline issues. Before the application of an appraisal, employees should be informed for its use (Chapman,2001).

Many types of performance appraisal are available today. Which is going to be used in each case depends on several things: the purpose of the evaluation, the individual, the culture of the organization, and the evaluator. Some of the most commonly met forms of appraisal are the following:

  • Formal annual performance appraisal
  • Informal one-to-one review discussion
  • Counseling meetings
  • Observation on the job
  • Survey of opinion of others who deal with the individual
  • Psychometric tests and other behavioral assessments
The above methods can be used either each one separately or combined with one another depending on the situation and the organization’s policy.

Performance appraisal is used for many reasons. It can be used to successfully promote business strategy and culture change, by identifying employees’ behaviors that are required for this goal. This can be done by “re-focusing the workforce to attain changed organizational goals through changing their behavior” (Lepsinger, 1997, p. 19). It also helps to achieve team effectiveness. This is done by “identifying gaps in team skills sets in organizations seeking to implement a team structure” (Lepsinger, 1997, p.20). Additionally, it can be used as part of human resource management system. “Just as individuals use 360 degree feedback to determine their own development needs, organizations can use aggregate reports to create a profile of training and development needs across the company” (Lepsinger, 1997, p.20).

In spite of the fact that performance appraisal is widely used in companies today, many are the people that come to criticize it. The most common criticism is that it doesn’t give enough emphasis on teamwork. It rather encourages individuals using the organization’ system for personal gain, rather than trying to develop it so that everyone to improve. Another criticism is that the measurement system is not reliable and inconsistent. It actually gathers information based on personal characteristics, irrelevant to the task he/she proceeds. Also, it discourage and de-motivate or/and over-encourage and motivates certain individuals (Scholtes, 1993).

Performance appraisal should not for any reason be used for gathering information against a single employee from his/her colleagues, neither for facing an individual’s problem. If something like that happens may create problems between the employees (Bacal, 1999).

Despite the criticism, performance appraisal seems to be a rather good tool in evaluating employees and have a quite clear picture of their abilities, knowledge, weaknesses and strengths. Much research has been done on this issue, concluding in some interesting findings, in many aspects of appraisal. One representative example is a research conducted by R. Rubin in 1995 on “upward appraisal”. What Rubin and his partners did is designing an experiment on “upward appraisal”, meaning evaluation of the supervisor done from his/her subordinates and peers. Rubin was interested in finding what the evaluators consider important while evaluating. The whole research is based on the perspective assuming that gathering information from one source only is not as valuable as gathering it from more than one source. He decided to use supervisor’s subordinates and peers as source of information in upward appraisal because they are able to observe supervisor’s performance that he/she or her peers would not see. Also, subordinates’ attitudes toward supervisors can affect subordinates’ performance and attitude toward the organization. Furthermore, subordinates could reveal information valuable for training, polices and procedures, and their evaluation may increase the validity of supervisor evaluation. Rubin assumes that supervisors’ subordinates’ opinion can positively influence the organization train its supervisors and at the same time provides supervisors information regarding the way they are perceived by their subordinates. The basic conclusions of this research was that subordinates gave paid more attention on whether the supervisor had leadership abilities and was able to be a good role model, as well as being able to set a positive tone on the work environment and encourage teamwork. Paradoxically, little attention was given on issues such as knowledge and application of organization’s policies and procedures, schedule preparing, vacation time, handling emergencies and enforcing rules and regulations. Actually, those who perceived supervisors as a role model, seems to rate them highly (Rubin, 1995).

Another example of research that comes to add information on performance appraisal issue is the one conducted by Frank Moers in 2003. What makes this work important is that it is based on agency theory, which states that “any performance measure that is informative about the agent’s effort should be used for incentive purposes”. In this work, Moers wants to notice whether performance measure diversity and/ or subjectivity have an effect on appraisal rates. He actually found that indeed these two variables affect the rate (how strict the rate is) of appraisal. Specifically, measure diversity seems to motivate employees to improve their performance and to differentiate among employees based on their ability and skills. In that way it helps to make better promotion decisions. He also noticed that diversity in measures leads to more lenient ratings and less differentiation among employees. On the other hand, subjectivity leads to bias in evaluation. When more subjectivity is used evaluating and rewarding employee, superiors give higher rating. In that way it is difficult to separate skilled employees from the less skilled (Moers, 2003).

Some other things that must be taken into account before giving the appraisal tool to be completed are: the company’s organizational culture, job list inventory, job description, and task analysis.

Company’s culture plays an important role when you have to choose the appropriate appraisal method in a company. Company’s culture has to do with the ideology and rules a company follows to face its employees as well as how it faces problems and how its departments and tasks are arranged.

Job list is the gathering of all job titles in a company. Jobs are collections of tasks and responsibilities. A job is generally associated with the worker’s title. For example, “secretary” is a job. A job consists of responsibilities, duties, and tasks that are defined and can be measured and rated, and can be used as an employment tool for classifying work, measure their performance and place them in the appropriate position (Clark, 2000).

The processes of job description and task analysis can be considered as part of job analysis. Job analysis is acquiring information about a position, that helps to identify the major job requirements and links them to skills, education, training needed to successfully perform the functions of that job. The purpose of job analysis is to identify the experience, education, training, and other qualifying factors, joint with candidates who have the potential to be the best performers of the job to be filled. Job Analysis is a process to identify and determine in detail the particular job duties and requirements and the relative importance of these duties for a given job. It is a process where judgements are made about data collected on a job. It provides an objective basis for hiring, evaluating, training, accommodating and supervising persons with disabilities, as well as improving the efficiency of the company (Noe, 2003).

Once the job analysis has been completed the job analyst will be in a better position to develop objective job-related interview questions, write current and accurate position descriptions. Position descriptions should be updated on a regular basis and a job analysis done if any factors outlined above have to be altered, perform objective performance appraisals, determine if accommodations can assist a person with a disability to perform the job, conduct personnel functions in a non- discriminatory manner.

After job analysis is completed and the results of performance appraisal are gathered can gain a clear picture of whether an individual is appropriate for the position he has or it is needed to change position or get trained to develop better, etc. Many big companies nowadays choose not to fire employees that are inappropriate for a task. Instead, they either use rotating processes that is most employees, if not all, try themselves in as many positions in the company as possible. Training is very important in this case. And even in the case that an employee is decided to remain in the same position, training is again important.

Another thing that must be taken into account is that we must be precise in how we define and measure performance. We can achieve that if we define performance regarding the outcomes. It would be helpful to use outcomes that have to do with frequency of behavior. Also, use criteria that are related to the ways an employee may exhibit so that to improve his/her job and benefit the company (by saving money, for example). In addition, measure the work an employee does and he/she is not responsible for, such as helping others in their tasks. And not to mention that all employees’ (of a similar job) performance must be measured fairly and in a common baseline and feedback must be clearly explained.

The employee must continually be encouraged to clarify the results of appraisal, contribute information, and suggest solutions for performance. Also, the examiner needs to understand the results of the appraisal and the meeting following must hold value for everyone involved, and the results should include the following:

  • a clear understanding of what is expected of the

employee.

  • an understanding of the employee’s strengths, weaknesses, and areas of development.
  • an expectation of employee’s success in meeting the goals of job description and company’s goals.
  • Opportunity for the employee to add written comments to the appraisal and continue to have open channels of communication with his/ her supervisor.

(Feuer, 2003).

REFERENCES

    Bacal, Robert. Performance Management Listserve, February 11, 1999.

    Clark, Donald, 2000. Instructional System Design- Analysis Phase.

    Feuer, Louis, 2003. The Management Challenge: Making the Most of your Next Performance Appraisal.

    Lepsinger, Richard & Anntoinette D., Lucia. The Art and Science of 360 Degree Feedback. Pfeiffer/ Jossey-Bass Inc, San Francisco.

    Moers, Frank, 2004. Discretion and bias in performance evaluation: the impact if diversity and subjectivity.Accounting, Organizations and Society.

    Noe Hollenberg, Gerhart Barry & Wright Patric, 2003. Human Resources Management: Gaining a Competitive Advantage.

    Rubin, Richard, 1995. Upward Appraisal: What DO Subordinates Consider Important in Evaluating their Supervisors? School of Library and Information Science, Kent State University.

    Scholtes, R., Peter, 1993. Total Quality or Performance Appraisal: Choose One. National Productivity Review, Vol. 12.

Πέμπτη, 18 Ιουνίου 2009

Ευρωπαϊκές και εθνικές πολιτικές για τα άτομα με αναπηρία

Ευρωπαϊκές και εθνικές πολιτικές για τα άτομα με αναπηρία
Φλώρα Τσάπαλα, Φοιτήτρια Κοινωνιολογίας Πανεπιστημίου Αιγαίου
Ευστράτιος Παπάνης, Επίκουρος Καθηγητής Κοινωνιολογίας Πανεπιστημίου Αιγαίου

Η πολιτική για την αναπηρία, την ψυχική υγεία του παιδιού και του εφήβου είναι ένα οργανωμένο σύνολο αξιών, αρχών και στόχων, για τη μείωση της επιβάρυνσης, που προκαλούν οι ψυχικές διαταραχές και οι αναπηρίες στον πληθυσμό. Για να επιτευχθεί ο συντονισμός των υπηρεσιών και των δράσεων στον τομέα ψυχικής υγείας και της αναπηρίας προαπαιτείται η ύπαρξη μιας πολιτικής και ενός σχεδίου δράσης. Χωρίς επαρκείς πολιτικές, οι ψυχικές διαταραχές είναι πιθανό να αντιμετωπίζονται με αποσπασματικό και μη αποδοτικό τρόπο.

Σύμφωνα με το Εθνικό Σχέδιο Δράσης για την Κοινωνική Ενσωμάτωση (ΕΣΔΕΝ), τα άτομα με αναπηρία πληρούν όλα τα κριτήρια, ώστε να θεωρούνται κοινωνικά αποκλεισμένα. Το σύνταγμα προβλέπει για τις περιπτώσεις αυτές:

«Τα άτομα με αναπηρίες έχουν δικαίωμα να απολαμβάνουν των μέτρων που εξασφαλίζουν την αυτονομία, την επαγγελματική ένταξη και τη συμμετοχή τους στην κοινωνική, οικονομική και πολιτική ζωή της χώρας» (Σύνταγμα, άρθρο 21, παρ. 6). Λαμβάνονται όλα τα αναγκαία μέτρα για την προστασία και διευκόλυνση των ΑμεΑ. Πρόσβαση στην Παιδεία – προσαρμοσμένη στις ατομικές εκπαιδευτικές ανάγκες, παροχή σε όσο το δυνατό λιγότερο περιοριστικό ή απομονωμένο περιβάλλον εκπαίδευσης (ΕΣΔΕΝ). Οι δράσεις και οι παρεμβάσεις για την ενίσχυση και την προστασία των ανθρώπων με αναπτυξιακές δυσκολίες εξειδικεύονται στους παρακάτω τομείς: Προκατάρτιση, Κατάρτιση, Υποστήριξη, Προώθηση της απασχόλησης.

Οι κύριοι τομείς δράσης για την υποστήριξη των ατόμων με αναπηρία σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό και Ελληνικό Σχέδιο Δράσης είναι:

Κοινωνική στήριξη στο άτομο, στην οικογένεια, αλλά και στο ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον.
Φροντίδα σε κοινωνικό και παιδαγωγικό επίπεδο.
Παροχή συμβουλευτικής για την κοινωνική ένταξη ή επανένταξη.
Οικονομική στήριξη για τυχόν στεγαστικά προβλήματα της οικογένειας.
Λειτουργία ξενώνων για τους ανθρώπους που αντιμετωπίζουν κινητικά και αισθητηριακά ή νοητικά προβλήματα.
Βοήθεια στη μετακίνηση στους τόπους προκατάρτισης, κατάρτισης, πρακτικής άσκησης και απασχόλησης.
Κατάλληλη εργονομική προσαρμογή των χώρων προκατάρτισης, κατάρτισης, άσκησης και απασχόλησης.
Δημιουργία δικτύων αλληλοστήριξης και αλληλοβοήθειας - Λειτουργία «Κέντρων Ημέρας».
Ενίσχυση της αποϊδρυματοποίησης των ατόμων που ανήκουν στην ομάδα στόχου.
Ενίσχυση των ικανοτήτων των ατόμων αυτών στους τομείς της αυτόνομης διαβίωσης, της αυτοσυντήρησης και της τήρησης των κανόνων υγιεινής - Εκμάθηση των βασικών κανόνων κοινωνικής συμπεριφοράς.
Ευαισθητοποίηση και σωστή ενημέρωση των αντιπροσωπευτικών εθελοντικών οργανώσεων για τα άτομα με αναπηρία.
Ευαισθητοποίηση του κοινού και των εργοδοτών, καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού και στιγματισμού και άρση των προκαταλήψεων και των εμποδίων.
Ευαισθητοποίηση των επιχειρήσεων ή των οργανισμών που προωθούν ευκαιρίες πρακτικής άσκησης για μόνιμη απασχόληση των ατόμων με αναπηρία που καταρτίζονται επαγγελματικά.
Ίδρυση και λειτουργία τράπεζας πληροφοριών.
Δημιουργία δικτύων ανταλλαγής πληροφοριών και εμπειριών σε εθνικό και διακρατικό επίπεδο.
Σύσταση Μητρώου για τα άτομα με κινητικές δυσκολίες και αισθητηριακά προβλήματα.

Πολιτικές της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τα Άτομα με Αναπηρία

Οι νομοθετικές και οι πολιτικές ρυθμίσεις της Ελλάδας όμως, κατευθύνονται από τη στάση και τη θέση που παίρνει η Ευρωπαϊκή Ένωση απέναντι στα άτομα με αναπηρία. Η θετική στάση που διατηρεί η Ευρωπαϊκή Ένωση απέναντι στους αναπήρους εκφράζεται μέσω μιας σειράς νομοθετικών, κοινωνικών και πολιτικών ενεργειών, όπως η χρηματοδότηση κάποιων προγραμμάτων, η πληροφόρηση του ευρύτερου κοινού και η θέσπιση κάποιων μέτρων για την οικονομική και κοινωνική αποκατάσταση.

Η πρώτη προσπάθεια κοινωνικής ενσωμάτωσης των αναπήρων έγινε με το ψήφισμα του Συμβουλίου της 21ης Ιανουαρίου του 1974 «περί καταρτίσεως του πρώτου προγράμματος κοινοτικής δράσεως για την επαγγελματική επαναπροσαρμογή των μειονεκτούντων ατόμων» (Ε.Ε., 1974, Α80/30). Αναλυτικότερα, στόχος αυτού του προγράμματος είναι η παροχή βοήθειας προς τα άτομα με αναπηρία, ώστε να καταστούν ικανά να ζήσουν αυτόνομα και ανεξάρτητα. Η υλοποίηση του στόχου αυτού απαιτεί:

α) την άρση των αρχιτεκτονικών εμποδίων για την ευκολότερη μετακίνηση των αναπήρων (κοινοποίηση V/767/75- F της Επιτροπής του Συμβουλίου, COM (75) 432, 1975: 6)

β) την απαλλαγή από τελωνιακούς δασμούς (Κανονισμός του Συμβουλίου, 1028/79. Ε.Ε., 1979, L. 134/8-12)

γ) την ιατρική αποκατάσταση και την κοινωνική επαναπροσαρμογή

δ) την συνεργασία μεταξύ των κοινωνικών υπηρεσιών

Το πρώτο αυτό πρόγραμμα επαγγελματικής επαναπροσαρμογής και κατάρτισης κάλυψε μια πενταετία και τα αποτελέσματα του κρίθηκαν ικανοποιητικά για την έπειτα πορεία στην προσπάθεια κάλυψης των αναγκών των ατόμων με αναπηρία (Ευρωπαϊκή Κοινότητα, 1981:9).

Κατά τις επόμενες δεκαετίες ακολουθεί μια σειρά ειδικών μέτρων της Ευρωπαϊκής πολιτικής για τα άτομα με αναπηρία:

α) το ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 11ης Μαρτίου του 1981 «περί της οικονομικής, κοινωνικής και επαγγελματικής ενσωμάτωσης των αναπήρων εντός της Ευρωπαϊκής Κοινότητας κατά το 1981, Διεθνές Έτος Αναπήρων (Ε.Ε., 77/6.4.81:24-31), το οποίο προτείνει:

την δημιουργία μιας έκθεσης για την κοινωνική και οικονομική κατάσταση των αναπήρων
την εφαρμογή του Καταστατικού Χάρτη του Ο.Η.Ε.
την εφαρμογή κατάλληλων αρχιτεκτονικών δομών για την ευκολότερη πρόσβαση και μετακίνηση των ατόμων
την εξασφάλιση απασχόλησης
β) η Σύσταση 86/379 ΕΟΚ του Συμβουλίου το 1986 «για την απασχόληση των μειονεκτούντων ατόμων στην Κοινότητα» (Σχέδιο Έκθεσης της Επιτροπής για την εφαρμογή της σύστασης 86/379/ΕΟΚ, 1988:120) συνέβαλε:

1) στην αναθεώρηση των μέτρων που ισχύουν στα κράτη – μέλη προς την κατεύθυνση κοινών μέτρων στον τομέα της απασχόλησης και της επαγγελματικής κατάρτισης, όπως:

η λήψη μέτρων και πολιτικών για την επαγγελματική κατάρτιση, την δημιουργία θέσεων απασχόληση, την κοινωνική ασφάλιση, την σωστή διαμόρφωση και την προστασία των ατόμων με αναπηρία στον εργασιακό χώρο
η παροχή κινήτρων στους εργοδότες
η ενημέρωση και η πληροφόρηση του ευρύτερου κοινού
2) στην εξάλειψη των διακρίσεων, δημιουργώντας το κατάλληλο νομοθετικό πλαίσιο σε όλα τα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Παρόλα αυτά όμως, το ίδιο το Συμβούλιο αναγνωρίζει ότι «παρά τις προσπάθειες των κρατών-μελών, τα μειονεκτούντα άτομα εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν δυσχέρειες προκειμένου να εξασφαλίσουν πρόσβαση, υπό συνθήκες ισότητας, στην επαγγελματική κατάρτιση και την απασχόληση, το δε ποσοστό ανεργίας τους είναι αισθητά υψηλό απ’ ότι του συνόλου του πληθυσμού» (Ε.Ε. C173/8.7.89:1, στο Κανατάς, 2005:83).

γ) το ψήφισμα του Συμβουλίου των Υπουργών Κοινωνικών Υποθέσεων το 1989, για την καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού (COM 89, 3633, 1989: 4, 35)

δ) ο Κοινωνικός Χάρτης Θεμελιωδών Κοινωνικών Δικαιωμάτων (1989), ο οποίος βασίζεται στην αρχή της ελευθερίας, της δημοκρατίας και του σεβασμού των ανθρώπινων δικαιωμάτων

ε) η Βασική Κοινοτική Νομοθεσία του 1990 (Κανατάς, 2005: 197-198)

«οι πρότυποι κανόνες του Ο.Η.Ε. για την εξίσωση των ευκαιριών για τα άτομα με αναπηρία
ο Κοινοτικός Χάρτης Αναγνώρισης των θεμελιωδών Κοινωνικών Δικαιωμάτων των Αναπήρων
η Διακήρυξη των Δικαιωμάτων των Ανάπηρων Ατόμων»
στ) η δημιουργία του Ευρωπαϊκού Φόρουμ των Ατόμων με Αναπηρία (11/1997), στόχος του οποίου είναι η προστασία όλων των ευρωπαίων πολιτών με αναπηρία.
Από τις αρχές του 20ου αιώνα όμως, η Ευρωπαϊκή Ένωση δεσμεύτηκε να δώσει μακροχρόνιες λύσεις στα προβλήματα που απασχολούν τα άτομα με αναπηρία. Συνεπώς, με βάση τη «διαμόρφωση ενός γενικού πλαισίου για την ίση μεταχείριση στην απασχόληση και την εργασία» (2000/78/ΕΚ) έθεσε τρεις επιχειρησιακούς στόχους:

την ίση μεταχείριση στην απασχόληση και την εργασία
την ενίσχυση της ένταξης των αναπήρων στις σχετικές κοινοτικές πολιτικές
την βελτίωση της πρόσβασης σε όλους τους τομείς της κοινωνικής δομής
Ειδικότερα, μέσω αυτού του γενικού πλαισίου η Ευρωπαϊκή Ένωση διαμόρφωσε ένα πολυετές σχέδιο δράσης, το οποίο ξεκίνησε το 2004 και θα υλοποιηθεί το 2010. Οι βασικοί τομείς προτεραιότητας αυτού του σχεδίου δράσης είναι (COM, 2003, 650:3):



Η ένταξη και η προσαρμογή των ατόμων με αναπηρία στην αγορά εργασίας

Η δημιουργία δηλαδή μιας αγοράς εργασίας χωρίς περιορισμούς και αποκλεισμούς, όπου τα άτομα με αναπηρία θα απολαμβάνουν ίση συμμετοχή στην απασχόληση και την εργασία. Βέβαια για να συμβεί αυτό πρέπει να υπάρξει και ισότητα τόσο στην υγεία και την ασφάλεια όσο και στην ικανότητα πρόσβασης στον χώρο εργασίας. Εντούτοις, η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει προβεί στην υλοποίηση ειδικών πολιτικών για την πρόσβαση στην αγορά εργασίας.
Η Δια Βίου Μάθηση

Η Δια Βίου Μάθηση για την υποστήριξη της απασχολησιμότητας, της προσαρμοστικότητας και της ενεργού ιδιότητας του πολίτη είναι ένα θεμελιώδης στοιχείο για την βελτίωση της ποιότητας της ζωής των ατόμων με αναπηρία.
Η χρήση των νέων τεχνολογιών

Οι νέες τεχνολογίες κατέχουν έναν σημαντικό ρόλο στην εξασφάλιση και διατήρηση των ίσων ευκαιριών, κυρίως προς τα άτομα που αντιμετωπίζουν πολλαπλά προβλήματα πρόσβασης είτε στο χώρο είτε στον τομέα της πληροφόρησης και ενημέρωσης. Επίσης, ένας τρόπος αντιμετώπισης του κοινωνικού αποκλεισμού που βιώνει η ανάπηρη στην εκπαίδευση και στην επαγγελματική τους κατάρτιση είναι με την χρήση των νέων τεχνολογιών.

Η δυνατότητα πρόσβασης στο δομημένο περιβάλλον

Αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες για την κοινωνική ένταξη των ατόμων με αναπηρία τόσο στην κοινωνία όσο και στην εργασία.
Άρα, η στρατηγική που ακολούθησε η Ευρωπαϊκή Ένωση από την αρχή της δημιουργίας της μέχρι και σήμερα βασίζεται σε τρεις άξονες:

«(1) τη νομοθεσία και τα μέτρα κατά των διακρίσεων, που παρέχουν πρόσβαση σε ατομικά δικαιώματα·

(2) την εξάλειψη των εμποδίων στο περιβάλλον, τα οποία εμποδίζουν τα άτομα με αναπηρία να ασκήσουν τις ικανότητές τους και

(3) την ενσωμάτωση των θεμάτων που αφορούν τα άτομα με αναπηρία στο ευρύ φάσμα των κοινοτικών πολιτικών για τη διευκόλυνση της ενεργητικής συμμετοχής των ατόμων με αναπηρία»

Οι τρεις αυτοί άξονες εμφανίζονται σε όλες τις εθνικές πολιτικές των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης άλλοτε σε μεγαλύτερο και άλλοτε σε μικρότερο βαθμό, αλλά και με διάφορες μορφές, όπως μέσω (COM, 2003, 650):

της προώθησης του σεβασμού της ποικιλομορφίας των ατομικών δικαιωμάτων
της πρόσβασης στο δομημένο περιβάλλον
της ένταξης στην αγορά εργασίας
της προώθησης της κοινωνικής ενσωμάτωσης
της βελτίωση των κοινωνικών δομών
Παρόλα αυτά όμως, η βελτίωση της κοινωνικής και οικονομικής θέσης των ατόμων με αναπηρία κυμαίνεται σε χαμηλά επίπεδα τόσο στον ευρωπαϊκό χώρο όσο και στον εθνικό. Διότι ένας από τους σημαντικότερους παράγοντες για την κοινωνική ένταξη των αναπήρων είναι η απασχόληση τους, η οποία αντιμετωπίζει αρκετά προβλήματα, όπως η ίδια η στάση της κοινωνίας, η ανικανότητα του δημόσιου αλλά και του ιδιωτικού τομέα να απασχολήσει αυτά τα άτομα, αλλά και η ολοκληρωμένη εφαρμογή των νομοθετικών ρυθμίσεων.
Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση και Αποασυλοποίηση στην Ελλάδα

Η διαδικασία της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης και τις αποασυλοποίησης των ψυχικώς πασχόντων και των ΑμέΑ, όμως, στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης ακολούθησε διαφορετική πορεία από την αντίστοιχη στην Ελλάδα, καθώς στην Ευρώπη η ανάπτυξη της πρωτοβάθμιας περίθαλψης αποτέλεσε τον πυρήνα της μεταρρύθμισης, με την αποασυλοποίηση να πραγματοποιείται παράλληλα ή να ακολουθεί. Η Ψυχιατρική Μεταρρύθμισης, είναι μια συλλογική προσπάθεια της πολιτείας, των επαγγελματιών Ψυχικής Υγείας και της κοινωνίας για την οριστική αντιμετώπιση των αναγκών των ψυχικώς πασχόντων παιδιών και των αναπήρων, που χρήζουν ειδικής αγωγής. Με τον όρο «Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση» εννοούμε το σύνολο των παρεμβάσεων, που επιτρέπουν στον ψυχικά ασθενή και τον ανάπηρο να παραμείνει ενεργός πολίτης, μέσα στο οικογενειακό του περιβάλλον, με αυτόνομη οικονομική δράση και κοινωνική ένταξη. (Μαυρατζιώτου 2003). Υιοθετείται ένας ευρύς ορισμός της ψυχικής υγείας των παιδιών και των εφήβων ως: «η ικανότητα να κατακτήσουν και να διατηρήσουν την άριστη δυνατή ψυχολογική λειτουργία και αίσθηση ευεξίας». Συνδέεται άμεσα με την ικανότητα για ψυχολογική και κοινωνική λειτουργικότητα. Η ψυχική υγεία του παιδιού και του εφήβου, περιλαμβάνει την έννοια της ταυτότητας και της αυτοεκτίμησης. Αναφέρεται στην υγιή οικογένεια και τις αρμονικές σχέσεις με τους συνομηλίκους. Περιλαμβάνει την ικανότητα για παραγωγικότητα και μάθηση. Τέλος, τονίζει την ικανότητα διαχείρισης των προκλήσεων και των αλλαγών, ώστε να ευνοηθεί η ομαλή απρόσκοπτη εξέλιξη (Dawes et al., 1997). Η εφαρμογή της Ψυχιατρικής Μεταρρύθμισης ξεκίνησε στην χώρα μας με την ψήφιση του Ν.1397/83 για το ΕΣΥ και ειδικότερα με το άρθρο 21, διευρύνθηκε με το Ν.2071/92 και παγιώθηκε με το Ν. 2716/99 («Ανάπτυξη και εκσυγχρονισμός των υπηρεσιών Ψυχικής Υγείας και άλλες διατάξεις»). Ο Κανονισμός (Ε.Ε.) 815/84 έδωσε την ευκαιρία και την οικονομική υποστήριξη, συγχρηματοδοτώντας με 55%, ώστε να αναπτυχθούν Μονάδες Κοινωνικής-Κοινοτικής Ψυχιατρικής. Το αρχικό σχέδιο (1997) και οι εν συνεχεία αναθεωρήσεις του σχεδίου «Ψυχαργώς» για την Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση περιλάμβανε πλήθος δράσεων σε δύο επίπεδα (Πιν. 2) : Διακοπή της λειτουργίας όλων των Ψυχιατρείων στην Ελλάδα και ανάπτυξη ενός ευρέως φάσματος κοινοτικών δομών ψυχιατρικής, (Υπουργείο Υγείας και Πρόνοιας: «Ψυχαργώς» 2001-2010).Κεντρικός άξονας της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης είναι η ανάπτυξη υπηρεσιών στην κοινότητα, ώστε ο πάσχων να εξυπηρετείται κοντά στο οικογενειακό του περιβάλλον και να υποστηρίζεται από αυτό, διατηρώντας την κοινωνική του δραστηριότητα.

Η παιδοψυχιατρική περίθαλψη και πρόληψη σε θέματα ψυχικής υγείας και αναπηρίας του παιδιού περιλαμβάνει την φροντίδα της οικογένειας και του παιδιού από το στάδιο που προηγείται της σύλληψης και της γέννησής του, μέχρι την περίοδο που τελειώνει τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, δηλαδή έως την ηλικία των 18 χρόνων, οπότε θεωρείται ότι ολοκληρώνεται η ψυχοσυναισθηματική και σωματική ανάπτυξη. Παράλληλα μελετά τις σχέσεις και τις αλληλεπιδράσεις του παιδιού με την οικογένεια και το ευρύτερο περιβάλλον. Το γραμμικό μοντέλο ενός παθητικού παιδιού – αποδέκτη του περιβαλλοντολογικού «γίγνεσθαι», δεν αποτελεί πλέον κατεύθυνση στην ψυχοσυναισθηματική προσέγγιση του.

Η παρέμβαση για την ψυχική ασθένεια και την αναπηρία στα πλαίσια της κοινότητας πρέπει:

-Να αποτιμά και να προάγει τα συνεργατικά αποτελέσματα και να ερευνά εμπειρικά τις αντισταθμιστικές της δράσεις, όσον αφορά τις περιβαλλοντικές δυναμικές.

-Να είναι δομημένη και να μπορεί να επιδράσει πάνω σε σύνθετες κοινωνικές δομές

-Να εξετάζει θεσμικά και κοινωνικά ζητήματα κι όχι μόνο τους ατομικούς παράγοντες

-Να αναγνωρίζει ότι το πρόγραμμα δεν είναι παρά ένα μέρος μιας ευρύτερης πολιτισμικής προσπάθειας.

Στην Ελλάδα, η ανάπτυξη των υπηρεσιών ψυχικής υγείας και αντιμετώπισης της αναπηρίας, που έχει επιτευχθεί έως σήμερα, δεν έχει γίνει βάσει κάποιου εθνικού σχεδιασμού και στηρίζεται σε αποσπασματικές ενέργειες, παρόλες τις κατά καιρούς προσπάθειες ειδικών επιτροπών, ομάδων εργασίας, συλλογικών ή ατομικών παρεμβάσεων (Τσιάντης 2005). Η μεταρρύθμιση μέσα από το μεγαλύτερο καινοτόμο πρόγραμμα των τελευταίων δεκαετιών για την Ψυχική Υγεία, το πρόγραμμα «ΨΥΧΑΡΓΩΣ» στόχευσε στη σταδιακή κάλυψη όλων των αναγκών σε εθνικό επίπεδο, στον τομέα της ψυχικής υγείας. Για το διάστημα μετά το 2006, οι προτεραιότητες της πολιτικής για την ψυχική υγεία αφορούν στα εξής:

Αναθεώρηση του προγράμματος «Ψυχαργώς» 2006 - 2015, ώστε να συνεχιστεί η ανάπτυξη των μονάδων ψυχικής υγείας σε όλη τη χώρα. Ως στόχος παραμένει πάντα η ολοκλήρωση των δικτύων των κοινοτικών δομών κατά τρόπο ώστε να καλυφθούν οι ανάγκες ψυχικής υγείας του πληθυσμού.
Για τη δεκαετία 2006-2015 στόχος είναι επίσης η κατάργηση / μετασχηματισμός των ψυχιατρικών νοσοκομείων (Δαφνί, “Δρομοκαΐτειο”, Θεσσαλονίκης, Π.Ν.Α.) και η ανάπτυξη εξειδικευμένων δομών για ειδικές κατηγορίες αναγκών (αναπηρία, αλκοολισμός, τοξικοεξάρτηση, κλπ).
Η υποστήριξη της επαγγελματικής αποκατάστασης και εργασιακής ένταξης των ατόμων με ψυχικές διαταραχές, διαμέσου της ανάπτυξη επιχειρηματικών πρωτοβουλιών συνεταιριστικού χαρακτήρα (Κοινωνικοί Συνεταιρισμοί Περιορισμένοι Ευθύνης – ΚοιΣΠΕ) και, βεβαίως, η περαιτέρω προώθηση, κατοχύρωση και συμπλήρωση του νομοθετικού πλαισίου για την ψυχική υγεία, την τομεοποίηση και την κοινωνική ενσωμάτωση των ψυχικά πασχόντων και των αναπήρων.
Ειδικότερα οι άξονες δράσης για την οργάνωση ενός ολοκληρωμένου και λειτουργικού δικτύου για την ψυχική υγεία του παιδιού και του εφήβου απαιτούν ένα στρατηγικό σχεδιασμό που μεταξύ άλλων πρέπει να περιλαμβάνει:

α) Σχεδιασμό ενός «χάρτη» ψυχικής υγείας για το παιδί και τον έφηβο που να λαμβάνει υπόψη του τις υπάρχουσες διεπιστημονικές υπηρεσίες και φορείς.

β) ανίχνευση των αναγκών στον συγκεκριμένο τομέα.

γ) συντονισμό των υπηρεσιών ψυχικής υγείας, όπου απαιτείται ακόμη και αν ανήκουν σε διαφορετικά υπουργεία και φορείς. Η ανάπτυξη μιας λειτουργίας που να βασίζεται στις διεπιστημονικές ομάδες και στην πρόληψη των σφαλμάτων, αποτελούν βασική προϋπόθεση ενός επανασχεδιασμού και επαναπροσδιορισμού του προαναφερθέντος χάρτη

δ) δρομολόγηση ενός άμεσου «διοικητικού» και «επιστημονικού» διαύλου επικοινωνίας και συνεργασίας μεταξύ των φορέων που δραστηριοποιούνται πανελλαδικά. Δεν μπορεί να συνεχίσουν να λειτουργούν οι ελάχιστες αυτές υπηρεσίες ψυχικής υγείας ως αυτοτελή, αυτόνομα μικρά «κρατίδια», που όχι μόνο δεν γνωρίζουν το κοινό έδαφος δράσης που υπάρχει μεταξύ τους, αλλά στην χειρότερη περίπτωση «αγνοούνται» μεταξύ τους σαν υπηρεσίες. Όλα τα ανωτέρω μπορεί να υλοποιηθούν μέσα από την συγκρότηση ενός παρατηρητηρίου με διαδημοτική και νομαρχιακή εκπροσώπηση από όλη την Ελλάδα.

Στους άξονες δράσης εντάσσονται τα παρακάτω:

Η παροχή υπηρεσιών υποστήριξης πρωτοβάθμιας κοινωνικής φροντίδας στα Αμέα στους τομείς : της Συμβουλευτικής, της ψυχοκοινωνικής υποστήριξης, της βοηθητικής φροντίδας, της ικανοποίησης πρακτικών αναγκών διαβίωσης, της παροχής ατομικής υγιεινής και καθαριότητας, της αγωγής υγείας και της πρόληψης.

Η κοινωνική χαρτογράφηση της περιοχής ευθύνης των αρμόδιων φορέων και της ευρύτερης κοινότητας.

Η καταπολέμηση των διακρίσεων και του κοινωνικού αποκλεισμού καθώς και η ενθάρρυνση του κοινωνικού διαλόγου για τα μέτρα που απαιτούνται προς αυτή την κατεύθυνση.

Η ενημέρωση και ευαισθητοποίηση και η προετοιμασία της κοινωνίας για την επανένταξη ατόμων με αναπηρία και ψυχικές ασθένειες. Η βελτίωση της ενημέρωσης σε όλα τα επίπεδα.

Η συνεργασία με τοπικούς, περιφερειακούς, εθνικούς και ευρωπαϊκούς φορείς ή δίκτυα, με Πανεπιστημιακά Ιδρύματα, Ο.Τ.Α, με την Εκκλησία, για τη μεγιστοποίηση του κοινωνικού, επιστημονικού και ερευνητικού έργου του συλλόγου.

Η οργάνωση σεμιναρίων, ημερίδων για το ευρύτερο κοινό, σε θέματα που αφορούν τα άτομα με αναπηρίες και τον ψυχικά

Η ηθική και υλική συμπαράσταση των ΑμέΑ καθώς και των οικογενειών τους.

Η συνεργασία με τα μέσα μαζικής ενημέρωσης με στόχο την επιστημονική ενημέρωση και την ευαισθητοποίηση του ευρύτερου κοινού στα θέματα των ατόμων με αναπηρία, την κατανόηση του όρου «ψυχική ασθένεια» με στόχο την ορθή αντιμετώπιση των καταστάσεων αυτών και την άμβλυνση του συνειρμού: ψυχική ασθένεια – επικινδυνότητα – εγκλεισμός, καθώς και την πρόληψη δημιουργίας εσφαλμένης εικόνας από την ευρύτερη κοινωνία, όσον αφορά τα ανωτέρω ζητήματα, καθώς και συμμετοχή σε προγράμματα ενημέρωσης και πρόληψης.

Η ανάληψη ευρωπαϊκών, εθνικών, περιφερειακών ή τοπικών προγραμμάτων και η διεξαγωγή ερευνών σχετικών με θέματα που αφορούν: α) την ποιότητα ζωής των ατόμων με αναπηρίες και των ψυχικά ασθενών ατόμων, β) την αποασυλοποίηση και την συμβολή της στην βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης των ατόμων με αναπηρία και την μετέπειτα συμμετοχής τους στην τοπική ανάπτυξη γ) την περιβαλλοντική εκπαίδευση των ατόμων με αναπηρία και συνεκπαίδευση με άτομα μη έχοντα ειδικές ανάγκες, δ) την επαγγελματική ανάπτυξη των εργαζομένων σε ειδικά πλαίσια, ε) τον επαγγελματικό προσανατολισμό των ατόμων με αναπηρίες και βαριές ψυχολογικές διαταραχές και στ) τον κοινωνικό αποκλεισμό, την κοινωνική ισότητα, ένταξη και συνοχή.
Ελληνική Νομοθεσία για τα Άτομα με Αναπηρία

Η πρώτη συνοπτική αναφορά στην ελληνική νομοθεσία για το κράτος πρόνοιας βρίσκεται στο ΝΔ 57/1973 (ΦΕΚ Α΄149), μέσω της οποίας εισάγεται η αρχή της επικουρικότητας ως γενική αρχή για την προνοιακή κάλυψη των ατόμων που δεν διαθέτουν τους απαραίτητους πόρους για την επιβίωση τους. Πιο συγκεκριμένα, στο άρθρο 1 αναφέρεται ότι «το Κράτος διά του Υπουργείου Κοινωνικών Υπηρεσιών και διά των υπό την εποπτείαν του Υπουργείου τούτου τελούντων φορέων παρέχει κοινωνικήν προστασίαν εις ας περιπτώσεις Ελλην πολίτης διαμένων μονίμως εν Ελλάδι: α) τελεί εις κατάστασιν ενδείας, ή β) ευρίσκεται εις μειωμένην κοινωνικήν, σωματικήν ή διανοητικήν κατάστασιν (αναπηρίαι πάσης φύσεως, γήρας κλπ.) ή γ) περιέρχεται προσωρινώς ή μονίμως εις κατάστασιν ανάγκης συνεπεία ασθενείας, θεομηνίας ή άλλου απροβλέπτου συμβάντος». Ως εκ τούτου, με τον νόμο αυτό θεσπίστηκε η υποχρεωτική αρωγή των πολιτών που αποτελούν μέρος των ευπαθών κοινωνικών ομάδων, από το κράτος, αλλά και η εφαρμογή ειδικών προγραμμάτων ανάλογα με το είδος και το βαθμό ανάγκης των ατόμων, καθώς και τις δυνατότητες εκπαίδευσης και ένταξης στην παραγωγική διαδικασία (άρθρο 32 παρ. 2 νόμου 1566/1985, ο οποίος καταργήθηκε από άρθρο 5 παρ.4 Ν.2817/2000, ΦΕΚ Α 78/14.3.2000).

Επιπλέον, με το Ελληνικό Σύνταγμα του 1975, αρχικά στο άρθρο 4 αναγνωρίζεται η ισότητα όλων των Ελλήνων πολιτών, η οποία συνεπάγεται την καθιέρωση και την ίση αντιμετώπιση των ατόμων με αναπηρία από την πολιτεία σε όλες της τις εκδηλώσεις (πολιτικές, πολιτισμικές, οικονομικές, κοινωνικές). Σύμφωνα με το άρθρο 21, 2 παρ. «οι πολύτεκνες οικογένειες, ανάπηροι πολέμου και ειρηνικής περιόδου, θύματα πολέμου, χήρες και ορφανά εκείνων που έπεσαν στον πόλεμο, καθώς και όσοι πάσχουν από ανίατη σωματική ή πνευματική νόσο έχουν δικαίωμα ειδικής φροντίδας από το Κράτος». Σύμφωνα με την παρ.3 «το Κράτος μεριμνά για την υγεία των πολιτών και παίρνει ειδικά μέτρα για την προστασία της νεότητας, του γήρατος, της αναπηρίας και για την περίθαλψη των απόρων». Συνεπώς, μέσα από το άρθρο αυτό θεμελιώνεται η κοινωνική πολιτική του Ελληνικού Κράτους για την προστασία και την υποστήριξη των ατόμων με αναπηρία αλλά και άλλων κοινωνικών ομάδων. Επίσης, με την τελευταία συνταγματική αναθεώρηση του 2001 στο άρθρο 21, προστέθηκε η παρ.6, μέσω της οποίας αναγνωρίζεται το δικαίωμα στα άτομα με αναπηρία να απολαμβάνουν μέτρα που εξασφαλίζουν την αυτονομία, την εκπαίδευση, την επαγγελματική ένταξη και τη συµµετοχή τους στην κοινωνική, οικονομική και πολιτική ζωή της χώρας.
Νομοθετικές ρυθμίσεις για την εκπαίδευση των Ατόμων με Αναπηρία

Η πολιτεία άρχισε να ενδιαφέρεται συστηματικά για την εκπαίδευση των ατόμων με αναπηρία γύρω στην δεκαετία του ‘70, καθώς ο πρώτος νόμος (904/51), ο οποίος ψηφίστηκε επί κυβερνήσεως Πλαστήρα, το 1951 και αφορούσε την εκπαίδευση και την επιδοματική πολιτική των τυφλών, στην πραγματικότητα δεν εφαρμόστηκε. Συνεπώς, τα άτομα με αναπηρία συνέχισαν να ζουν μόνο μέσα από τις αλτρουιστικές και μη προσπάθειες των φιλανθρωπικών οργανώσεων.

Το 1969, τα προβλήματα που αντιμετώπιζαν τα παιδιά με αναπηρία, οι γονείς τους, αλλά και η ίδια η κοινωνία ήταν μεγάλα. Έτσι, το Υπουργείο Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων ίδρυσε την Κεντρική Υπηρεσία του Γραφείου Ειδικής Αγωγής (101491/1-8-69 (ΦΕκ 490β)), η οποία το 1975 μετονομάστηκε σε Διεύθυνση Ειδικής Αγωγής (νόμος 227/1975). Σκοπός του γραφείου αυτού ήταν η «μελέτη των θεμάτων των εχόντων σχέσιν με τα παιδιά, τα οποία αδυνατούν να φοιτούν εις κανονικά σχολεία ή να ωφεληθούν από το πρόγραμμα μαθημάτων και την μέθοδον διδασκαλίας αυτών, είτε λόγω σωματικής, είτε πνευματικής ατέλειας, ελλείψεως, ασθενείας ή βλάβης». Ως αποτέλεσμα της δράσης του Γραφείου Ειδικής Αγωγής ήταν αρχικά, η δημιουργία του Σεμιναρίου Θεραπευτικής Παιδαγωγικής στο Μαράσλειο Διδασκαλείο Δημοτικής Εκπαίδευσης, το οποίο αποτέλεσε το πρώτο επίσημο και συστηματικό τμήμα επιμόρφωσης των εκπαιδευτικών, που ήθελαν να εργαστούν με «παιδιά με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες» και έπειτα η ίδρυση των πρώτων ειδικών σχολείων δημοτικής εκπαίδευσης. Συγκεκριμένα, το 1972 ιδρύθηκαν 40 ειδικά σχολεία σε όλη την Ελλάδα για παιδιά με νοητική υστέρηση, ψυχολογικά τεταραγμένα, κωφά και βαρήκοα, τυφλά και με σωματικά προβλήματα. Το 1974 συντάχθηκε το πρώτο "Σχέδιο Αναλυτικού και Ωρολογίου Προγράμματος", το οποίο αφορούσε τα νοητικά καθυστερημένα άτομα.

Από το 1975 και έπειτα τα πράγματα βελτιώνονται ακόμη περισσότερο, καθώς τότε η Αναθεωρητική Βουλή των Ελλήνων κατοχύρωσε συνταγματικά το δικαίωμα εκπαίδευσης των ατόμων με αναπηρία. Το 1981 ψηφίζεται από την Βουλή ο ν.1143, «Περί ειδικής αγωγής, ειδικής επαγγελματικής εκπαιδεύσεως, απασχολήσεως και κοινωνικής μερίμνης των αποκλινόντων εκ του φυσιολογικού ατόμων και άλλων τινών εκπαιδευτικών διατάξεων» (ΦΕΚ Α΄ 80/31.3.1981). Στόχος του νόμου αυτού είναι η εξασφάλιση της ισότητας ευκαιριών στην εκπαίδευση, η σχολική και κοινωνική ενσωμάτωση των ατόμων με αναπηρία και η προετοιμασία των ατόμων με αναπηρία να περάσουν από το σχολείο στην κοινωνία.

Το δεύτερο νομοθετικό βήμα προς την εξέλιξη της Ειδικής Αγωγής έγινε το 1985 με τον νόμο 1566, ο οποίος αφορούσε τη «δομή και λειτουργία της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης και άλλες διατάξεις» και για πρώτη φορά γίνεται αναφορά στην Ειδική Αγωγή και στην εκπαίδευση των παιδιών με ειδικές ανάγκες στα κανονικά σχολεία. Πιο συγκεκριμένα, στο άρθρο 32 και 33, ως βασικοί στόχοι της Ειδικής Αγωγής είναι η ολόπλευρη και αποτελεσματική ανάπτυξη των δυνατοτήτων και των ικανοτήτων των παιδιών με αναπηρία μέσα από ειδικά προγράμματα ανάλογα της αναπηρίας που αντιμετωπίζουν, η ένταξή τους στην παραγωγική διαδικασία και η αλληλοαποδοχή των παιδιών από το κοινωνικό σύνολο αλλά και το αντίστροφο. Επιπλέον, σύμφωνα με την παράγραφο 2 του άρθρου 22, αποκλειστικός επίσημος φορέας για την Ειδική Αγωγή ορίζεται το Υπουργείο Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων.

Προοδευτικό βήμα αποτέλεσε η ψήφιση του Ν. 2817/2000 (ΦΕΚ Α’ 78/14.03.2000) για την «Εκπαίδευση των ατόμων με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες και άλλες διατάξεις». Στα πλαίσια αυτού του νόμου στο άρθρο 1, ορίζεται ότι τα άτομα με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες είναι αυτά που αντιμετωπίζουν δυσκολίες μάθησης σε μεγάλο βαθμό αλλά και προσαρμογής, εξαιτίας της αναπηρίας που αντιμετωπίζουν. Πιο συγκεκριμένα, στους μαθητές αυτούς συμπεριλαμβάνονται όσοι έχουν νοητική ανεπάρκεια ή ανωριμότητα, ιδιαίτερα σοβαρά προβλήματα όρασης ή ακοής, σοβαρά νευρολογικά ή ορθοπεδικά ελαττώματα, προβλήματα λόγου και ομιλίας, ειδικές δυσκολίες στη μάθηση, όπως δυσλεξία, δυσαριθμησία, δυσαναγνωσία και σύνθετες γνωστικές, συναισθηματικές και κοινωνικές δυσκολίες και όσοι παρουσιάζουν αυτισμό και άλλες διαταραχές ανάπτυξης. Επίσης, στα άτομα με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες περιλαμβάνονται και άτομα που δεν ανήκουν στις παραπάνω κατηγορίες αλλά έχουν ανάγκη από ειδική εκπαιδευτική προσέγγιση και φροντίδα. Επιπλέον, η διάγνωση ή διαπίστωση των ειδικών εκπαιδευτικών αναγκών των μαθητών γίνεται από τα Κέντρα Διάγνωσης, Αξιολόγησης και Υποστήριξης (Κ.Δ.Α.Υ.) και έπειτα προσφέρεται σε αυτά ειδική εκπαίδευση, η οποία παρέχεται δωρεάν από το κράτος σε δημόσια σχολεία όλων των βαθμίδων. Στόχοι αυτής της ειδικής εκπαίδευσης, σύμφωνα με την παράγραφο 6 του άρθρου 1, είναι η ανάπτυξη της προσωπικότητας των ατόμων με ειδικά εκπαιδευτικά προβλήματα, η βελτίωση των ικανοτήτων και δεξιοτήτων, η ένταξη ή επανένταξή τους στο κοινό εκπαιδευτικό σύστημα, η κοινωνική ένταξη τους, η επαγγελματική τους κατάρτιση και τη συμμετοχή τους στην παραγωγική διαδικασία και η αλληλοαποδοχή τους από το κοινωνικό σύνολο, αλλά και την ισότιμη κοινωνική τους εξέλιξη. Επίσης, το 2003 ψηφίστηκε ο νόμος 3194 «Ρύθμιση εκπαιδευτικών θεμάτων και άλλες διατάξεις», που έκανε κάποιες αλλαγές στο χώρο της ειδικής εκπαίδευσης και επαγγελματικής κατάρτισης των ατόμων με αναπηρία.

Σημαντική ώθηση στον εκσυγχρονισμό της εκπαίδευσης, αλλά και στην ποιοτική βελτίωση αυτής επέφερε ο νέος νόμος 3699/2008 «Ειδική Αγωγή και Εκπαίδευση ατόμων με αναπηρία ή με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες», μέσω του οποίου η πολιτεία στο σύνολό της αλλά και το κράτος «οφείλουν να αναγνωρίζουν την αναπηρία ως μέρος της ανθρώπινης ύπαρξης αλλά και ως ένα σύνθετο κοινωνικό και πολιτικό φαινόμενο και σε κάθε περίπτωση να αποτρέπουν τον υποβιβασμό των δικαιωμάτων των ατόμων με αναπηρία στη συμμετοχή ή στη συνεισφορά τους στην κοινωνική ζωή». Μια πρώτη μικρή διαφοροποίηση από του προηγούμενου νόμου, εμφανίζεται στις κατηγορίες των ατόμων με αναπηρία και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες, εφόσον προστέθηκαν ακόμη κάποιες ομάδες. Σύμφωνα με τον παραπάνω νόμο:

«1. Μαθητές με αναπηρία και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες θεωρούνται όσοι για ολόκληρη ή ορισμένη περίοδο της σχολικής τους ζωής εμφανίζουν σημαντικές δυσκολίες μάθησης εξαιτίας αισθητηριακών, νοητικών, γνωστικών, αναπτυξιακών προβλημάτων, ψυχικών και νευροψυχικών διαταραχών οι οποίες, σύμφωνα με τη διεπιστημονική αξιολόγηση, επηρεάζουν τη διαδικασία της σχολικής προσαρμογής και μάθησης. Στους μαθητές με αναπηρία και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες συγκαταλέγονται ιδίως όσοι παρουσιάζουν νοητική αναπηρία, αισθητηριακές αναπηρίες όρασης (τυφλοί, αμβλύωπες με χαμηλή όραση), αισθητηριακές αναπηρίες ακοής (κωφοί, βαρήκοοι), κινητικές αναπηρίες, χρόνια μη ιάσιμα νοσήματα, διαταραχές ομιλίας−λόγου, ειδικές μαθησιακές δυσκολίες όπως δυσλεξία, δυσγραφία, δυσαριθμησία, δυσαναγνωσία, δυσορθογραφία, σύνδρομο ελλειμματικής προσοχής με ή χωρίς υπερκινητικότητα, διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (φάσμα αυτισμού), ψυχικές διαταραχές και πολλαπλές αναπηρίες. Στην κατηγορία μαθητών με αναπηρία και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες δεν εμπίπτουν οι μαθητές με χαμηλή σχολική επίδοση που συνδέεται αιτιωδώς με εξωγενείς παράγοντες, όπως γλωσσικές ή πολιτισμικές ιδιαιτερότητες. 2. Οι μαθητές με σύνθετες γνωστικές, συναισθηματικές και κοινωνικές δυσκολίες, παραβατική συμπεριφορά λόγω κακοποίησης, γονεϊκής παραμέλησης και εγκατάλειψης ή λόγω ενδοοικογενειακής βίας, ανήκουν στα άτομα με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες. 3. Μαθητές με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες είναι και οι μαθητές που έχουν μία ή περισσότερες νοητικές ικανότητες και ταλέντα ανεπτυγμένα σε βαθμό που υπερβαίνει κατά πολύ τα προσδοκώμενα για την ηλικιακή τους ομάδα».

Επιπλέον, οι στόχοι της Ειδικής Αγωγής και Εκπαίδευσης παραμένουν ίδιοι με τον νόμο 2817/2000. Η διάγνωση όμως, των ειδικών εκπαιδευτικών δυνατοτήτων των παιδιών γίνεται από τα ΚΕΔΔΥ, την Ειδική Διαγνωστική Επιτροπή Αξιολόγησης (ΕΔΕΑ) και τα πιστοποιημένα από το Υπουργείο Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων Ιατροπαιδαγωγικά Κέντρα (ΙΠΔ) άλλων Υπουργείων, ενώ παλαιότερα γίνονταν από τα Κ.Δ.Α.Υ. Όσον αφορά την φοίτηση των φοιτητών με αναπηρία ή ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες, σύμφωνα με το 6 άρθρο, μπορεί να γίνει είτε στη σχολική τάξη του γενικού σχολείου, αν οι μαθητές παρουσιάζουν ήπιες μαθησιακές δυσκολίες ή αν υπάρχει παράλληλη στήριξη και εκπαίδευση ή οργανωμένα και κατάλληλα στελεχωμένα τμήματα ένταξης, είτε σε αυτοτελείς ΣΜΕΑΕ ή σε σχολεία της γενικής εκπαίδευσης ή σε τμήματα ένταξης ανάλογα με το είδος της αναπηρίας και τις ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες των ατόμων. Αν όμως, η φοίτηση των μαθητών με αναπηρία και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες δεν είναι εφικτή στα γενικά σχολεία ή στα τμήματα ένταξης, η εκπαίδευση τους γίνεται είτε σε αυτοτελή σχολικές μονάδες ειδική αγωγής και εκπαίδευσης είτε σε σχολεία ή τμήματα που λειτουργούν αυτοτελή ή ως παραρτήματα άλλων σχολείων σε νοσοκομεία, κέντρα αποκατάστασης, ιδρύματα αγωγής ανηλίκων, ιδρύματα χρονίως πασχόντων ή Υπηρεσίες εκπαίδευσης και αποκατάστασης των Μονάδων Ψυχικής Υγείας, είτε στο σπίτι αν υπάρχουν σοβαρά βραχυχρόνια ή χρόνια προβλήματα υγείας. Πιο συγκεκριμένα, οι σχολικές μονάδες ειδική αγωγής και εκπαίδευσης για την πρωτοβάθμια εκπαίδευση είναι τα νηπιαγωγεία ΕΑΕ και τμήματα πρώιμης παρέμβασης και τα δημοτικά σχολεία ΕΑΕ, για την δευτεροβάθμια εκπαίδευση είναι τα γυμνάσια και τα λύκεια ΕΑΕ, τα οποία περιλαμβάνουν μια προκαταρκτική τάξη και τρεις επόμενες τάξεις Α΄, Β΄ και Γ΄, ενώ για τη δευτεροβάθμια επαγγελματική εκπαίδευση είναι τα ειδικά επαγγελματικά γυμνάσια, στα οποία η φοίτηση είναι εννιάχρονη, τα ειδικά επαγγελματικά λύκεια, στα οποία η φοίτηση είναι τέσσερα έτη, και τα Εργαστήρια Ειδικής Επαγγελματικής Εκπαίδευσης και Κατάρτισης (ΕΕΕΕΚ), με διάρκεια φοίτησης από πέντε μέχρι οκτώ χρόνια.

Παρά το γεγονός όμως, ότι οι νομοθετικές ρυθμίσεις για την εκπαίδευση των ατόμων με αναπηρία έχουν σημειώσει σημαντική πρόοδο τα τελευταία χρόνια, τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν τα άτομα αυτά είναι ακόμη αρκετά μεγάλα. Τα σημαντικότερα εκ των οποίων είναι:
η αδυναμία πρόσβασης των ατόμων στα ειδικά σχολεία, καθώς τα περισσότερα από αυτά βρίσκονται στα αστικά κέντρα.
το πρόβλημα πρόσβασης στο σύστημα μεταφοράς των αναπήρων από το σπίτι προς το σχολείο και το αντίστροφο.
το πρόβλημα πρόσβασης γενικότερα στους εκπαιδευτικούς χώρους, κυρίως στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, που μέχρι σήμερα δεν υπάρχει καμιά προσπάθεια βελτίωσης της πρόσβασης
οι σημαντικές ελλείψεις που παρατηρούνται στα ειδικά σχολεία όσο αφορά το ειδικά εκπαιδευμένο διδακτικό προσωπικό όσο και τις υλικοτεχνικές υποδομές τους. Βέβαια, το πρόβλημα αυτό είναι εντονότερο στα πλαίσια της δευτεροβάθμιας και της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, όπου στις περισσότερες περιπτώσεις το διδακτικό προσωπικό αποτελείται από μη ειδικά εκπαιδευμένα άτομα, τα οποία δεν είναι σε θέση να εφαρμόσουν τις ειδικές μεθόδους εκπαίδευσης που είναι απαραίτητες.

Συνεπώς, οι νομοθετικές ρυθμίσεις δεν επαρκούν για να καλύψουν όλες τις ανάγκες των ατόμων με αναπηρία. Απαραίτητη προϋπόθεση είναι η εφαρμογή κατάλληλων πολιτικών και μέτρων για τον εκσυγχρονισμό όλου του θεσμικού πλαισίου, την βελτίωση της προσβασιμότητας σε όλους τους τομείς της κοινωνικής ζωής, την δημιουργία περισσότερων και κατάλληλα εξοπλισμένων σχολικών μονάδων, καθώς και την δημιουργία ειδικών τμημάτων εκπαίδευσης στην ειδική αγωγή.

Νομοθετικές ρυθμίσεις για την επαγγελματική αποκατάσταση των Ατόμων με Αναπηρία

Με βάση το γεγονός, ότι η πολιτεία άρχισε να ενδιαφέρεται συστηματικά για την εκπαίδευση των ατόμων με αναπηρία την δεκαετία του ’70, οι νομοθετικές ρυθμίσεις που υπήρχαν ως εκείνη την περίοδο ήταν ελάχιστες και αναφέρονταν κυρίως στα τυφλά άτομα. Επιπλέον, οι νομοθετικές αυτές ρυθμίσεις είχαν βοηθητικό χαρακτήρα και όχι ως άμεσο στόχο τους την κοινωνική ένταξη και επαγγελματική αποκατάσταση αυτών των ατόμων. Αρχικά, με το διάταγμα 2765/1954 (ΒΔ2765) «Περί διευκολύνσεως δια της πώλησιν των προϊόντων των εργαζομένων τυφλών», δίνεται ένα ιδιαίτερο πλεονέκτημα στους τυφλούς να δημιουργήσουν, να κοινωνικοποιηθούν, να αισθανθούν ικανοποίηση και να έχουν κάποιο χρηματικό όφελος. Από την άλλη το κράτος μέσο αυτής της διάταξης μειώνει τις δαπάνες του, αφού με τον τρόπο αυτόν μπορούσε να κόψει κάποια επιδόματα που παλαιότερα έδιναν σε αυτά τα άτομα. Ένας ακόμη νόμος, που αφορά την επαγγελματική αποκατάσταση των τυφλών ατόμων, είναι ο Ν. 1904/51 (ΦΕΚ Α΄ 212/1.8.1951) «Περί προστασίας και αποκαταστάσεως των τυφλών», μέσο του οποίο ορίζεται η ευθύνη του κράτους να εκπαιδεύσει και να αποκαταστήσει επαγγελματικά τα τυφλά άτομα που είναι σε θέση να εργαστούν.

Ο πρώτος νόμος όμως, με ακριβή αναφορά στα άτομα με αναπηρία, είναι ο Ν. 963/1979 (ΦΕΚ. Α΄ 202/79), «Περί επαγγελματικής αποκατάστασης αναπήρων και εν γένει ατόμων μειωμένων ικανοτήτων». Γενικότερα, ο νόμος αναφέρεται σε άτομα, τα οποία έχουν περιορισμένες δυνατότητες επαγγελματικής απασχόλησης λόγω σωματικής ή πνευματικής βλάβης (άρθρο 1) και υποχρεώνει με το άρθρο 10, όλες τις Δημόσιες Υπηρεσίες να προσλάβουν στις κενές θέσεις τηλεφωνητών, κλητήρων, θυρωρών και οδηγών ανελκυστήρων με μια αναλογία ένα προς τρία για τις θέσεις τηλεφωνητών και ένα προς πέντε για όλες τις υπόλοιπες. Επίσης, με βάση το άρθρο 23, του Ν. 1320/83, όλοι οι φορείς του Δημοσίου τομέα υποχρεούνται να προσλάβουν χωρίς διαγωνισμό και σε αναλογία 5% του συνολικού τους εργατικού δυναμικού, άτομα με αναπηρία. Επιπλέον, λίγο αργότερα, το 1986, θεσπίστηκε ο Ν. 1648/1986 (ΦΕΚ. Α΄147), σύμφωνα με τον οποίο ρυθμίζονται οι διαδικασίες πρόσληψης και προστασίας των ατόμων με αναπηρία (Κουκιάδη, 1995: 296).

Μέσα στην τελευταία δεκαετία, ψηφίστηκε ο Ν. 2643/1998 «Μέριμνα για την απασχόληση προσώπων ειδικών κατηγοριών και άλλες διατάξεις», με τη έναρξη εφαρμογής του οποίου και σύμφωνα με το άρθρο 14 του ίδιου νόμου καταργούνται οι διατάξεις του νόμου 1648/1986, αλλά και οποιαδήποτε άλλη διάταξη που είναι αντίθετη του νόμου αυτού. Σύμφωνα με το άρθρο 2, του Ν. 2643/1998, το ποσοστό υποχρεωτικής πρόσληψης των ατόμων με αναπηρία από τον Δημόσιο τομέα παραμένει 8% επί του συνόλου της εργατικής δύναμης του φορέα. Επιπλέον, καθορίζεται ο τρόπος διορισμού ή πρόσληψης των ατόμων με αναπηρία (άρθρο 4), προσδιορίζεται ο τρόπος τοποθέτησης των προστατευομένων και οι περιορισμοί (άρθρο 5), ορίζονται οι υποχρεώσεις των επιχειρήσεων που απασχολούν άτομα με αναπηρία (άρθρο 6-8) αλλά και οι κυρώσεις σε βάρος των εργοδοτών αν παραβούν τις διατάξεις του νόμου αυτού (άρθρο 12). Το 2001 και το 2004, με τη ψήφιση των Ν. 2956/2001 και του Ν. 227/2004, υπήρξαν κάποιες ευνοϊκότερες και πιο αποτελεσματικές αλλαγές στο Ν.2643/98 για τα άτομα με αναπηρία.

Μέσα σε αυτά τα πλαίσια έχουν εκδοθεί διάφορες υπουργικές αποφάσεις, για την υλοποίηση ποικίλων προγραμμάτων, σχετικά με την κοινωνική ενσωμάτωση και την επαγγελματική αποκατάσταση των ατόμων με αναπηρία, με κύριο φορέα υλοποίησης τον Οργανισμό Απασχόλησης Εργατικού Δυναμικού (ΟΑΕΔ). Για παράδειγμα, η υπ’ αριθ. 33863/24.8.1990 και η 33485/17.6.1998 αποφάσεις του Υπουργού Εργασίας και Κοινωνικών Ασφαλίσεων, αποτελούν το θεσμικό πλαίσιο του προγράμματος επιδότησης νέων θέσεων εργασίας και νέων ελεύθερων επαγγελματιών, στο πλαίσιο της Κοινοτικής Πρωτοβουλίας «ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ». Επιπλέον, η υπ’ αριθ. 33605/15.6.1999 υπουργική απόφαση του Υπουργού Εργασίας και Κοινωνικών Ασφαλίσεων αποτελεί το θεσμικό πλαίσιο του προγράμματος «Καταπολέμηση του Αποκλεισμού από την Αγορά Εργασίας» και η υπ’ αριθ. 30278/23.3.2000 υπουργική απόφαση.

Οι υπ’ αριθ Β115231/04/05/2007- Κ.Υ.Α. με αριθμ. 200064/15-03-2007 αποφάσεις του Υπουργού Εργασίας και Κοινωνικών Ασφαλίσεων, αποτελούν το θεσμικό πλαίσιο του προγράμματος επιδότησης νέων θέσεων εργασίας και νέων ελεύθερων επαγγελματιών ατόμων ευπαθών κοινωνικών ομάδων. Η διάρθρωση του προγράμματος αυτού είναι η ακόλουθη:
Πρόγραμμα επιδότησης νέων θέσεων εργασίας

Α.1 Πρόγραμμα πλήρους απασχόλησης τετραετούς διάρκειας, με διάρκεια επιχορήγησης 36 μήνες και υποχρέωση του εργοδότη να απασχολήσει το άτομο άλλον ένα χρόνο χωρίς επιχορήγηση.

Α.2 Πρόγραμμα μερικής απασχόλησης τετραετούς διάρκειας, με διάρκεια επιχορήγησης 36 μήνες και υποχρέωση του εργοδότη να απασχολήσει το άτομο άλλον ένα χρόνο χωρίς επιχορήγηση.

Α.3 Πρόγραμμα Πλήρους Απασχόλησης με σύμβαση Ορισμένου Χρόνου, με διάρκεια επιχορήγησης 3 μήνες το κατώτερο έως οκτώ μήνες το ανώτερο

Β. Πρόγραμμα επιχορήγησης νέων ελευθέρων επαγγελματιών, με διάρκεια δυο ετών

Γ. Πρόγραμμα επιχορήγησης για την εργονομική διευθέτηση του χώρου εργασίας ατόμων με ειδικές ανάγκες

Βέβαια, παρόλο που όλα τα προγράμματα αυτά, στοχεύουν στη κοινωνική ένταξη των ατόμων με αναπηρία, στην ενδυνάμωση της αυτοεκτίμησής τους, στην οικονομική αυτονόμηση τους, στην παροχή ίσων ευκαιριών συμμετοχής, ανάλογα με τις ικανότητες και τις δεξιότητες κάθε ατόμου, καθώς επίσης, και στην ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής και αλληλεγγύης, υπάρχουν ακόμη πολλοί παράγοντες, οι οποίοι καθιστούν αδύναμη την επαγγελματική αποκατάσταση των ατόμων με αναπηρία.

Ο κυριότερος αρνητικός παράγοντας, που συμβάλει στον επαγγελματικό αποκλεισμό των ατόμων με αναπηρία, είναι:

η ελλιπής ενημέρωση των ατόμων με αναπηρία αλλά και των οικογενειών τους
η ανεπαρκής επαγγελματική εκπαίδευση, που τους παρέχεται
το είδος των ειδικοτήτων που διδάσκονται στα επαγγελματικά κέντρα (κοπτική, ραπτική, κεραμική)
οι αρνητικές κοινωνικές στάσεις και οι αντιλήψεις, καθώς και η ελλιπής ενημέρωση των πολιτών για τα άτομα με αναπηρία
η αδυναμία πρόσβασης στους εργασιακούς χώρους
η μη χορήγηση επιδόματος αν απασχολούνται

Νομοθετικές ρυθμίσεις για την επιδοματική προστασία των Ατόμων με Αναπηρία

Όπως προαναφέρθηκε, στην χώρα μας εφαρμόζονται αρκετές νομοθετικές ρυθμίσεις για την εκπαίδευση, την κοινωνική - ιατρική περίθαλψη, την επανένταξη ή ένταξη στην κοινωνία και την επαγγελματική αποκατάσταση των ατόμων με αναπηρία. Για την βελτίωση όμως, της ζωής των ατόμων αυτών, το κράτος εκτός από τα παραπάνω πεδία δράσης, παρέχει κάποια προγράμματα για την οικονομική ενίσχυση των ατόμων με αναπηρία. Η έναρξη της επιδοματικής ενίσχυσης των ατόμων με αναπηρία εντοπίζεται στις αρχές της δεκαετίας του ’50, εφόσον για πρώτη φορά παρέχεται μηνιαίο χρηματικό επίδομα μόνο στους τυφλούς, με τον Βασιλικό Ν. 1904/51 «Περί προστασίας των Τυφλών». Από τότε και έπειτα το επιδοματικό σύστημα επεκτάθηκε και σε άλλες κατηγορίες αναπηρίας με την δημιουργία πολλών και διαφορετικών προγραμμάτων.

Προγράμματα οικονομικής ενίσχυσης των Ατόμων με Αναπηρία

Α. Οικονομική ενίσχυση των ατόμων με βαριάς αναπηρίας 67% και άνω

Σύμφωνα με την υπ’ αριθ. Γ4α/Φ225/161/1989 (ΦΕΚ 108/Β΄) και υπ’ αριθ. Π4γ/225/οικ. 2866/1995 (ΦΕΚ 629/Β΄), τα άτομα που δεν εντάσσονται σε κάποιο πρόγραμμα οικονομικής ενίσχυσης της Πρόνοιας ή άλλου φορέα λόγω σωματικής, νοητικής ή ψυχικής ασθένειας ή αναπηρίας, ανίκανα σε ποσοστό τουλάχιστον 67% για άσκηση, εντάσσονται σε αυτό το πρόγραμμα για όσο χρονικό διάστημα αναδείξουν οι γνωματεύσεις της Υγειονομικής Επιτροπής.

Β. Οικονομική ενίσχυση τυφλών

Ο Ν. 1904/1951 (ΦΕΚ 212/Α΄), όπως τροποποιήθηκε και συμπληρώθηκε με το Ν.958/1979 (ΦΕΚ 191/Α΄), υπ’ αριθ. 193/23.1.1979 (ΦΕΚ 143/Β΄), υπ’ αριθ.Γ4 534/7.8.1981 (ΦΕΚ 159/Β΄) και υπ’ αριθ.1480/6.7.1981 (ΦΕΚ 457/Β΄), δικαιούνται οικονομική ενίσχυση τα τυφλά άτομα από 5 έως 10 έτη ανάλογα με την ισχύ της γνωμάτευσης της Υγειονομικής Επιτροπής.

Γ. Επίδομα κωφών

Σύμφωνα με την υπ’ αριθ. Δ3β/423/73 (ΦΕΚ 306/Β΄) Υπουργική Απόφαση, η οποία τροποποιήθηκε και συμπληρώθηκε με τις υπ’ αριθ. 56/1980 (ΦΕΚ 291/Β΄) και Γ4/Φ.11-2/οικ. 1929/28.7.1982 (ΦΕΚ.724/Β΄) όμοιες, Γ4β/Φ.422/οικ.1904/1984 (ΦΕΚ 479/Β΄) και Γ4β/Φ.422/οικ.1142/1985 (ΦΕΚ 228/Β΄), το επίδομα αυτό δικαιούνται από 2 έως 5 έτη, ανάλογα με την ισχύ της γνωμάτευσης της Υγειονομικής Επιτροπής, τα άτομα που είναι εκ γενετής κωφά ή βαρήκοα και μπορεί ακόμη να μην έχουν αναπτύξει ούτε την ικανότητα λόγου.

Δ. Οικονομική ενίσχυση ατόμων με σπαστική εγκεφαλοπάθεια ή εγκεφαλική παράλυση

Αυτή την οικονομική ενίσχυση την δικαιούνται τα άτομα με εγκεφαλική παράλυση ηλικίας 0 - 18 ετών για 2 με 5 έτη, ανάλογα με την ισχύ της γνωμάτευσης της Υγειονομικής Επιτροπής (υπ’ αριθ. Γ4α/Φ224/οικ.1434/1984 (ΦΕΚ 441/Β΄))

Ε. Οικονομική ενίσχυση πασχόντων από μεσογειακή αναιμία συγγενή αιμορραγική διάθεση ή σύνδρομο επίκτητης ανοσοποιητικής ανεπάρκειας (AIDS)

Δικαιούχοι του επιδόματος είναι τα άτομα που πάσχουν από συγγενή αιμολυτική αναιμία ή συγγενή αιμορραγική ή από σύνδρομο επίκτητης ανοσοποιητικής ανεπάρκειας. Επιπλέον, οι δικαιούχοι του επιδόματος AIDS και αιμορροφιλίας είναι τόσο οι νοσούντες όσο και οι φορείς (υπ’ αριθ. . Γ4/Φ167/2073/1982, (ΦΕΚ 640/Β΄), Γ4/Φ167/2369/1983 (ΦΕΚ 50/Β΄), Π4γ/Φ222 και Φ225/ΟΙΚ 4711/94 (ΦΕΚ 872/Β΄).

Ε. Επιδότηση χανσενικών

Σύμφωνα με την υπ’ αριθ. Γ4γ/Φ229/3285/1999 (ΦΕΚ 1859/Β΄) Υπουργική Απόφαση, δικαιούχοι του επιδόματος είναι οι χανσενικοί ασθενείς, που περιθάλπονται ως εσωτερικοί στο Θεραπευτήριο Χρονίων Παθήσεων Αττικής ή νοσηλεύονται κατ’ οίκον, οι αποθεραπευθέντες από τη νόσο του Χάνσεν, τα εξαρτώμενα μέλη της οικογένειας του χανσενικού ασθενή

ΣΤ. Οικονομική ενίσχυση τετραπληγικών-παραπληγικών και ακρωτηριασμένων ανασφάλιστων και ασφαλισμένων του Δημοσίου (Κ.Υ.Α. αριθμ. Π3α/Φ.27/Γ.Π.οικ.124095/2002 (ΦΕΚ 1594/Β΄), άρθρο 21, παρ.6 του ν.3172/2003 (ΦΕΚ 197/Α΄))

Ε. Επίδομα βαριάς νοητικής καθυστέρησης

Το δικαιούνται άτομα που έχουν βαριά νοητική καθυστέρηση με δείκτη νοημοσύνης κάτω του 30 (Κ.Υ.Α. αριθμ. Γ4/Φ12/οικ.1930/1982 (ΦΕΚ 724/Β΄), Κ.Υ.Α. αριθμ. Γ4/Φ423/οικ.1167/1984 (ΦΕΚ 289/Β΄), Κ.Υ.Α. αριθμ. Γ4β/Φ423/οικ.2208/1988 (ΦΕΚ 559/Β΄), Κ.Υ.Α. αριθμ. 2070228/7908/0022/1989 (ΦΕΚ 700/Β΄), Κ.Υ.Α. αριθμ. Π4/Φ423/1568/1994 (ΦΕΚ 227/Β΄), Κ.Υ.Α. αριθμ. Π4γ/Φ423/οικ.2797/1996 (ΦΕΚ 467/Β΄)).

Ζ. Διατροφικό επίδομα νεφροπαθών (Κ.Υ.Α. αριθμ. Α2γ/5014/1982 (ΦΕΚ 591/Β΄), Κ.Υ.Α. αριθμ. Υ3β/οικ.5220/2000 (ΦΕΚ 1353/Β΄))

Η. Επίδομα καύσιμων (Υ.Α. αριθμ. Γ4α/Φ15/849/1988 (ΦΕΚ 168/Β΄), άρθρο 5, παρ. 78 του Ν. 1882/1990 (ΦΕΚ 43/Α΄), άρθρο 4, παρ. 5 του Ν. 2345/1995 (ΦΕΚ 213/Α΄))

Θ. Προγράμματα οικονομικής ενίσχυσης Α.μεΑ. παρεχόμενα από το Ι.Κ.Α

Θ.1. Επίδομα ασθένειας από το Ι.Κ.Α. (Άρθρο 35 του Α.Ν. 1846/1951 (ΦΕΚ 179/Α΄), άρθρο 14 παρ. 1 και 3 του Ν.1469/1984 (ΦΕΚ 111/Α΄), άρθρο 11 του Ν.1759/1988 (ΦΕΚ 50/Α΄)

Θ.2. Χορήγηση επιδόματος απόλυτης αναπηρίας ασφαλισμένων του Ι.Κ.Α. (Άρθρο 29 παρ. 10 του Α.Ν. 1846/1951 (ΦΕΚ 179/Α΄), άρθρο 16, παρ. 20 του Ν. 4497/1966 (ΦΕΚ 37/Α΄), άρθρο 12 του Ν. 825/1978 (ΦΕΚ 189/Α΄))

Θ.3. Χορήγηση παραπληγικού επιδόματος σε ασφαλισμένους του Ι.Κ.Α. (Άρθρο 42 του Ν. 1140/1981 (ΦΕΚ 68/Α΄), άρθρο 16, παρ. 1 του Ν. 2042/1992 (ΦΕΚ 75/Α΄), άρθρο 5 του Ν. 3232/2004 (ΦΕΚ 48/Α΄), άρθρο 61, παρ. 3 και 5 του Ν. 3518/2006 (ΦΕΚ 272/Α΄)).

Βέβαια, παρόλο που όλα τα παραπάνω προγράμματα επιδότησης αποσκοπούν στην οικονομική ενίσχυση των ατόμων με αναπηρία, η πλειοψηφία των ατόμων αυτών δεν μπορεί να καλύψει τις ανάγκες της. Αυτό οφείλεται κυρίως στο γεγονός ότι τα επιδόματα που χορηγούνται είναι πολύ μικρά, συγκριτικά με τις ανάγκες των αναπήρων, που είναι αρκετά μεγάλες, εξαιτίας των δαπανών που απαιτούνται λόγω της αναπηρίας τους. Επίσης, όλα τα προγράμματα επιδοματικής ενίσχυσης χορηγούνται στα άτομα με αναπηρία μετά από την εκπλήρωση κάποιων συγκεκριμένων προϋποθέσεων, εκ των οποίων η βασικότερη είναι να μην εργάζονται σε κάποιον ιδιωτικό ή δημόσιο φορέα. Αν τα άτομα αυτά επιλέξουν την πλήρη ή μερική απασχόληση, αυτόματα αποκλείονται από την παροχή επιδόματος.

Δευτέρα, 1 Ιουνίου 2009

Τηλεργασία στις Νησιωτικές Περιοχές

Τηλεργασία στις Νησιωτικές Περιοχές
Ελένη Κιτρίνου, Διδάσκουσα 407, Τμήμα Κοινωνιολογίας Πανεπιστημίου Αιγαίου

1. Εισαγωγή

Η αύξηση της χρήσης των Τεχνολογιών Πληροφορικής και Επικοινωνιών (ΤΠΕ) είναι δυνατό να οδηγήσει σε αλλαγές όσον αφορά στο χώρο, στο χρόνο και στη διάρκεια διαφόρων κοινωνικών και οικονομικών δραστηριοτήτων, ιδιαίτερα όσων εμπεριέχουν διακίνηση πληροφοριών. Ειδικότερα, η χρήση των ΤΠΕ έχει τη δυνατότητα να αυξήσει την αποτελεσματικότητα ευέλικτων μορφών εργασίας (όπως η τηλεργασία), εφόσον η πρόσβαση στον εργασιακό χώρο δε σχετίζεται πλέον μόνο με την χιλιομετρική απόσταση, το χρόνο ή το κόστος μετακίνησης (Dijst, 2004; Golob, 2001).

Εξαιρετικό ενδιαφέρον στη διεθνή βιβλιογραφία από το 1970, παρουσιάζει η μελέτη των επιπτώσεων της τηλεργασίας στον ευρύτερο μεταφορικό τομέα και στην περιφερειακή ανάπτυξη. Ως άμεσες επιπτώσεις της εφαρμογής πρακτικών τηλεργασίας θεωρούνται η καθημερινή ευελιξία των ατόμων σε σχέση με τον προγραμματισμό των διαφόρων δραστηριοτήτων και η εξοικονόμηση χρόνου ταξιδιού, ενώ ως έμμεσες επιδράσεις αναφέρονται η μείωση της κυκλοφοριακής συμφόρησης σε αστικές περιοχές και η αύξηση της προσβασιμότητας σε περισσότερο απομακρυσμένες (νησιωτικές και αγροτικές) περιοχές.

1.1. Ορισμοί και μορφές τηλεργασίας1


Στη διεθνή βιβλιογραφία διατυπώνονται αρκετοί παρεμφερείς ορισμοί για την τηλεργασία, ως εναλλακτική ή συμπληρωματική εργασιακή πρακτική (π.χ. Miller, 1989, a, b; Edwards, 1990).

Ο Niles (1988) διατυπώνει τον πρώτο ορισμό για την τηλεργασία στη διεθνή βιβλιογραφία, ως ακολούθως: «τηλεργασία είναι η χρήση της τηλεπικοινωνιακής τεχνολογίας με σκοπό τη μερική ή πλήρη αντικατάσταση της μετακίνησης από / προς το φυσικό χώρο εργασίας».

Ας σημειωθεί ότι ο όρος «teleworking» χρησιμοποιείται ως επί το πλείστον στην Ευρώπη για την τηλεργασία, ενώ στην Αμερική χρησιμοποιείται κυρίως ο όρος “telecommuting”, δηλώνοντας συχνά την «εργασία από το σπίτι» Η Mokhtarian (1991) αναφέρει ότι ο όρος «teleworking» είναι μόνο ένα υποσύνολο της έννοιας «telecommuting», έννοια την οποία ορίζει ως ακολούθως: «Τηλεργασία (τelecommuting) είναι η εργασία από το σπίτι ή από κάποια άλλη εναλλακτική τοποθεσία και η επικοινωνία με το φυσικό χώρο εργασίας μέσω της χρήσης ηλεκτρονικών μέσων, αντί της φυσικής μετακίνησης από/ προς το χώρο αυτό»
Η Κιτρίνου (2009), διατυπώνει τον ακόλουθο ορισμό: «τηλεργασία είναι η εργασία από το σπίτι και η επικοινωνία με το φυσικό χώρο εργασίας μέσω της χρήσης ηλεκτρονικών μέσων, αντί της φυσικής μετακίνησης από/ προς το χώρο αυτό. Έχει φύση μισθωτής εργασίας, ή εργασίας με σύμβαση στα πλαίσια της επιχείρησης/ οργανισμού όπου απασχολείται ο εργαζόμενος. Μετριέται σε ημέρες τηλεργασίας το μήνα».
Ας σημειωθεί ότι στην πρόσφατη διεθνή βιβλιογραφία η τηλεργασία εμφανίζεται να έχει τις ακόλουθες μορφές:

α) Τηλεργασία από το σπίτι (Home based teleworking),
β) Τηλεργασία σε ειδικά εξοπλισμένους χώρους οι οποίοι ονομάζονται τηλεκέντρα ή τηλεπικοινωνιακά κέντρα (telecenters / telecommuting centers),
γ) Τηλεργασία σε τηλεσπίτι. Τα τηλεσπίτια (telecottages) είναι μια μορφή τηλεκέντρων, συνήθως εγκατεστημένα σε άγονες και απομακρυσμένες περιοχές. Πρόκειται για ξύλινες καλύβες η μικρά σπίτια, τα οποία είναι εξοπλισμένα ειδικά για εφαρμογή τηλεργασίας, απαρτίζουντας μικρά χωριά,

δ) Τηλεργασία σε τηλεχωριά (televillages). Πρόκειται για μία σύγχρονη μορφή telecottages. Η προηγμένη εικόνα τους απαιτεί ολόκληρα χωριά εξοπλισμένα με άρτιο τεχνολογικό εξοπλισμό. Τα χωριά απαρτίζονται από επιμέρους σπιτάκια, ώστε να έχουν όλα πρόσβαση στο δίκτυο του τηλεχωριού και να μπορούν να επικοινωνούν μεταξύ τους αλλά και με άλλα τηλεχωριά ή βάσεις,

ε) Νομαδική τηλεργασία (Nomadic teleworking). Οι τηλεργαζόμενοι είναι περιφερόμενοι, δεν έχουν σταθερό χώρο εργασίας. Η χρήση φορητών υπολογιστών και κινητής τηλεφωνίας υποχρεώνει τους τηλεργαζόμενους να μετατρέπουν σε χώρο εργασίας τους κάθε φορά το μέρος που τους επιτρέπει να συνδέσουν τον τεχνολογικό εξοπλισμό τους.

στ) Τηλεργασία με τη βοήθεια κινητού γραφείου (Remote office teleworking). Εδώ γίνεται χρήση γραφείου το οποίο βρίσκεται γεωγραφικά σε απόσταση από την εταιρεία και τα υπόλοιπα γραφεία της. Τα κινητά γραφεία υποχρεώνονται να παρέχουν άμεση πρόσβαση στο Δίκτυο και στις βάσεις δεδομένων της επιχείρησης.
ζ) Διάσπαρτη τηλεργασία (Offshore teleworking). Αυτή η μορφή αποτελεί μια παραλλαγή της τηλεργασίας μέσω κινητών γραφείων. Αφορά στη δημιουργία κινητών γραφείων ανά τον κόσμο, ανάλογα με τις ανάγκες μιας εταιρείας. Οι τηλεργαζόμενοι μετατίθενται από περιοχή σε περιοχή και από χώρα σε χώρα σύμφωνα με τις ανάγκες της επιχείρησης. Ένα παράδειγμα τέτοιας μορφής είναι το Πανευρωπαϊκό Τηλεφωνικό Κέντρο.

η) Τηλεργασία από «οπουδήποτε», ή καθώς ο τηλεργαζόμενος μετακινείται διαρκώς (mobile teleworking).
Όσον αφορά στον τύπο του εργασιακού συμβολαίου, η τηλεργασία μπορεί να έχει τη μορφή πλήρους απασχόλησης ή συμπληρωματικής εργασιακής πρακτικής. Τις περισσότερες φορές γίνεται λόγος για μια συχνότητα ημερών τηλεργασίας ανά εβδομάδα ή μήνα, ως συμπληρωματικής ή εναλλακτικής μορφής εργασίας.
Ας σημειωθεί ότι οι διάφοροι ορισμοί και μορφές της τηλεργασίας, τα χαρακτηριστικά, καθώς και το σχετικό θεσμικό πλαίσιο παρουσιάζονται στην ιστοσελίδα: http://www.mentor.gr/daring/teleworking/tilergasia_orismoi_morfes.htm.

2. Ανάλυση Πεδίου Εφαρμογής Τηλεργασίας2

2.1 Οφέλη από την εφαρμογή τηλεργασίας



Ιδιαίτερα σημαντικός φαίνεται να είναι ο ρόλος των νέων ΤΠΕ για την κοινωνικοοικονομική σύγκλιση των γεωγραφικών περιοχών. Οι εξελίξεις στον τομέα των νέων τεχνολογιών είναι πιθανό να επιδράσουν θετικά στον τομέα της απασχόλησης, κυρίως σε απομακρυσμένες (νησιωτικές ή αγροτικές) περιοχές και να συμβάλλουν στο ανταγωνιστικό πλεονέκτημα των περιοχών αυτών. Αυτό βέβαια «εξαρτάται από το βαθμό κατά τον οποίο οι απομακρυσμένες περιοχές είναι σε θέση να διεκδικήσουν και να αξιοποιήσουν μερίδιο σε υποδομές ΤΠΕ μεγαλύτερο από τα μερίδια που συνήθως τους παρέχονται από το κράτος σε διάφορους άλλους τομείς (Bryden, 1997). Η Bryden θεωρεί ότι η «κοινωνία της πληροφορίας» έχει τη δυνατότητα να υποβοηθήσει την ανάπτυξη των απομονωμένων περιοχών, περισσότερο από ότι των αστικών ή ημιαστικών περιοχών, κυρίως μέσω της εφαρμογής πρακτικών τηλεργασίας.
Η επανεκτίμηση της έννοιας της «απόστασης», μέσω της χρήσης των νέων τεχνολογιών, θεωρείται ότι είναι δυνατό να ενθαρρύνει επιχειρήσεις και εργαζομένους να μετεγκατασταθούν προς τις περισσότερο απομακρυσμένες περιοχές, γεγονός το οποίο θα επηρεάσει τη ζήτηση και προσφορά των μεταφορικών υπηρεσιών και θα έχει αντίκτυπο στην κοινωνικοοικονομική ανάπτυξη των περιοχών αυτών (URIT, 2001; Cronin et al., 1991; Nazem et al., 1996).
Επιπλέον, ο Black (2001) μελετά την επίδραση της εφαρμογής πρακτικών τηλεργασίας για την οικονομική ανάπτυξη των περιοχών και τονίζει το σημαντικό ρόλο των συνεκτικών τηλεπικοινωνιακών και μεταφορικών δικτύων για την άρση της απομόνωσης των απομακρυσμένων περιοχών. Επίσης, ο Νικητάκος (2001, 2004) τόνισε το σημαντικό ρόλο της ψηφιακής οικονομίας και της ηλεκτρονικής διακυβέρνησης για τη νησιωτική ανάπτυξη.

2.2 Οφέλη για τα νησιά


Η τηλεργασία, ως εναλλακτική ή συμπληρωματική εργασιακή πρακτική, έχει τη δυνατότητα να αποτελέσει σημαντικό παράγοντα ανάπτυξης για τις απομακρυσμένες (νησιωτικές και παραμεθόριες) περιοχές, συμβάλλοντας ταυτόχρονα τόσο στον γεωγραφικό, όσο και στον κοινωνικό αποκλεισμό των κατοίκων των περιοχών αυτών (π.χ. παρέχει ευκαιρίες για ένταξη στην αγορά εργασίας ειδικών ομάδων του πληθυσμού, όπως οι γυναίκες με μικρά παιδιά, οι κάτοικοι μικρών, απομακρυσμένων χωριών, τα άτομα με αναπηρίες κλπ).
Από την πλευρά μιας επιχείρησης που είναι εγκατεστημένη σε μια νησιωτική ή παραμεθόριο περιοχή, η εφαρμογή πρακτικών τηλεργασίας παρέχει τις ακόλουθες δυνατότητες:

Να ξεπεραστούν οι περιορισμοί που προκαλεί η ασυνέχεια του χώρου και η γεωγραφική απομόνωση,
Να μειωθούν τα μεταφορικά κόστη,
Να μειωθούν τα κόστη εξοπλισμού και ενοικίασης ακινήτων,
Να βελτιωθεί η συνεργασία με εξωτερικούς συνεργάτες

Από την πλευρά των εργαζομένων, τα οφέλη είναι τα ακόλουθα:

Ευκολότερη πρόσβαση στην αγορά εργασίας, ιδιαίτερα για άτομα με υψηλές δεξιότητες, ή για άτομα τα οποία ανήκουν σε ευαίσθητες κοινωνικά ομάδες,
Ευελιξία στον προγραμματισμό διαφόρων δραστηριοτήτων,
Αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας,
Αύξηση του οικογενειακού εισοδήματος,
Βελτίωση της οικογενειακής ζωής

Όσον αφορά στον αντίκτυπο στην τοπική οικονομία και την περιφερειακή ανάπτυξη, η τηλεργασία συμβάλλει στην ενίσχυση του ανταγωνιστικού πλεονεκτήματος των απομακρυσμένων περιοχών, μέσω:

Της προσέλκυσης επιχειρήσεων και ενεργού δυναμικού στην περιοχή,
Της δημιουργίας νέων θέσεων εργασίας στην περιοχή,
Της βελτίωσης του εμπορίου με την ενδοχώρα,
Της επιμήκυνσης της τουριστικής περιόδου,
Της αποκέντρωσης των δραστηριοτήτων και της αλλαγής στη ζήτηση για μεταφορές από /προς και μέσα στην περιοχή
2.3 Παραδείγματα εφαρμογών τηλεργασίας με έμφαση στη νησιωτικότητα


Ας σημειωθεί ότι ο Kakazu (2007), αφού παρουσίασε τις ιδιαιτερότητες τις οποίες έχουν οι τοπικές οικονομίες των νησιωτικών περιοχών, τόνισε ότι: «η νεοεμφανιζόμενη βιομηχανία των νέων ΤΠΕ είναι η λύση για την ανάπτυξη των περιοχών αυτών, αφού δεν απαιτεί φυσικούς πόρους, μεταφορές και βαριά βιομηχανική τεχνολογία. Ο κύριος πόρος για την ανάπτυξη στην περίπτωση αυτή είναι η πληροφορία και η γνώση, οι σημαντικότερες δυνάμεις ανάπτυξης για τις επόμενες δεκαετίες».
Εν τούτοις, λίγες εργασίες έχουν γίνει σχετικά με την μελέτη της επίδρασης της χρήσης των νέων ΤΠΕ στη νησιωτική ανάπτυξη, και ακόμη λιγότερες σχετικές με την εφαρμογή της τηλεργασίας. Παρόλα αυτά, κάποιες πιλοτικές μορφές εφαρμογής τηλεργασίας έχουν επιχειρηθεί σε ορισμένες νησιωτικές περιοχές. Οι μελέτες αυτές παρουσιάζονται στη συνέχεια.
Ο Smith (1998) ανέπτυξε μελέτη περίπτωσης για την εφαρμογή τηλεργασίας στα Western Isles στη Σκωτία και τις επιπτώσεις στη νησιωτική οικονομία. Η πρακτική της τηλεργασίας ξεκίνησε στην περιοχή από το 1994, στα πλαίσια μιας συνεργασίας ονόματι WI-ICTAS (Western Isles Information and Communications Technology Advisory Service). Η WI-ICTAS παρέχει μια υπηρεσία ονόματι Work-Global, με στόχο την ανακάλυψη ευκαιριών τηλεργασίας ανά την υφήλιο για τους κατοίκους της περιοχής, με απότερο στόχο την ανάπτυξη της οικονομίας των νησιών Διαπιστώθηκε ότι οι συνέπειες για την νησιωτική ανάπτυξη ήταν οι ακόλουθες:
Δημιουργήθηκε μια βάση δεδομένων με πάνω από 550 πιθανούς τηλεργαζόμενους
Περίπου 180 νέες θέσεις εργασίας δημιουργήθηκαν
Πάνω από 1 εκατομ. ευρώ εισόδημα εισέρευσε στην περιοχή από τους ιδιώτες τηλεργαζόμενους.

Ο Stewart H. (2002) ανέπτυξε μελέτη περίπτωσης για την εφαρμογή πρακτικών τηλεργασίας από την εταιρία ICC (μια εταιρία παροχής υπηρεσιών media) εγκατεστημένη στις Κανάριες Νήσους. Η εταιρία ανέπτυξε και εφάρμοσε ένα εσωτερικό δίκτυο (Intranet) σε περιβάλλον Linux, ώστε να παρέχει ένα κοινό μέσο διασύνδεσης μεταξύ των μελών της εταιρίας και να διευκολύνει την τηλεργασία. Εγκαταστήθηκαν προγράμματα που διευκολύνουν την εργασία σε ομάδες και ένα σύστημα διαχείρισης ηλεκτρονικού ταχυδρομείου. Επιπλέον ένα εξωτερικό δίκτυο (Extranet) δημιουργήθηκε, ώστε να παρέχει τις απαιτούμενες ηλεκτρονικές υπηρεσίες στον τελικό πελάτη της εταιρίας. Το σύστημα βοήθησε την εταιρία να ξεπεράσε τα προβλήματα που δημιουργεί το γεγονός ότι είναι εγκατεστημένη σε ένα αρχιπέλαγος και η εταιρία κατάφερε να προσλάβει εργαζομένους και από τα επτά νησιά του συμπλέγματος. Τόσο οι εργαζόμενοι, όσο και οι εργοδότες αποκόμησαν οφέλη από την εφαρμογή της τηλεργασίας.
Ο Grudd L. (1999) ανέλυσε το ρόλο ενός τηλεπικοινωνιακού κέντρου (χώρου με τον κατάλληλο εξοπλισμό για τηλεργασία) (χρησιμοποιούμενου από τους εργαζόμενους στις εταιρίες Volvo και Ericsson στη νησιωτική κοινότητα Öckerö στη Σκανδιναβία, προκειμένου να τηλεργαστούν) για τη νησιωτική οικονομία. Οι σημαντικότερες διαπιστώσεις του είναι οι ακόλουθες:
Σημειώθηκε μείωση των μετακινήσεων με σκοπό την εργασία
Αναπτύχθηκαν στην περιοχή νέες εταιρίες παροχής υπηρεσιών.
Βελτιώθηκε το εμπόριο από την περιοχή προς τις γειτονικές κοινότητες και την ενδοχώρα.

H Sealy W. (2003) επισήμανε το ρόλο των νέων ΤΠΕ για την παροχή υπηρεσιών e-government σε μικρές νησιωτικές περιοχές, όπως τα νησιά της Καραϊβικής, τονίζοντας τη συμβολή τέτοιων εφαρμογών στην νησιωτική ανάπτυξη. Από τη μελέτη περίπτωσης για το νησί της Jamaika, όπου η δημιουργία μιας σειράς από κιόσκια πληροφόρησης και η δυνατότητα επικοινωνίας μέσω του διαδικτύου, συνέβαλε σημαντικά στη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου και στην αναβάθμιση της περιοχής, υπογραμμίζει τις ευκαιρίες που προσφέρει η ηλεκτρονική οικονομία για τη νησιωτική ανάπτυξη.
Ένα πρότυπο τηλεργασίας αναπτύχθηκε επίσης στις Βαλεαρίδες νήσους (http://www.etw.org/98/spain2.htm). Τρία τηλεπικοινωνιακά κέντρα εγκαταστάθηκαν στα τρία μεγαλύτερα νησιά της περιοχής. Στόχος ήταν να προσφερθούν δυνατότητες τηλεργασίας στους κατοίκους, ώστε να αρθεί η απομόνωση της περιοχής και επιπλέον να προσφερθούν τηλεπικοινωνιακές υπηρεσίες στους τουρίστες, ώστε να παρατείνουν την παραμονή τους στην περιοχή (επιμήκυνση της τουριστικής περιόδου).

Επιπλέον, η σημαντικότητα της παροχής πρόσβασης στις νέες τεχνολογίες σε κατοίκους απομονωμένων περιοχών και το γεγονός ότι τα τηλεπικοινωνιακά κέντρα είναι δυνατό να αποτελέσουν μέσο για παγκόσμια προσβασιμότητα στους ανθρώπους αυτούς, τονίστηκε στο Σεμινάριο των Αραβικών κρατών για τα τηλεπικοινωνιακά κέντρα (ITU, 1999).

Τα τηλεπικοινωνιακά κέντρα /τηλεκέντρα (χώροι με τον κατάλληλο εξοπλισμό για τηλεργασία) συνήθως παρέχουν υπηρεσίες πληροφόρησης, τηλεπικοινωνίας και υπολογιστικής εργασίας, επομένως είναι δυνατό να χρησιμοποιηθούν για τηλεργασία, τηλεκπαίδευση, πολιτικές τηλεδιασκέψεις κλπ. Το πρώτο τηλεπικοινωνιακό κέντρο δημιουργήθηκε στη Σουηδία το 1995, με στόχο τη χρήση της μοντέρνας επικοινωνιακής τεχνολογίας ως μέσο για τη σύγκλιση της ανάπτυξης μεταξύ αγροτικών και αστικών περιοχών στη χώρα.

Σε άλλες χώρες ο σκοπός δημιουργίας τηλεκέντρων (κυρίως σε νησιωτικές και αγροτικές περιοχές) είναι η προώθηση της κοινωνικοοικονομικής ανάπτυξης για τις περιοχές αυτές, οι οποίες βρίσκονται μακριά από τα αστικά κέντρα. Με αυτόν τον τρόπο, μπορούμε να θεωρήσουμε ότι ένα τηλεπικοινωνιακό κέντρο εγκατεστημένο σε μια απομακρυσμένη περιοχή αποτελεί ένα τμήμα μιας αλυσίδας σχεδιασμένης με τέτοιο τρόπο, ώστε να βοηθηθούν οι κάτοικοι και οι επιχειρήσεις της περιοχής από τις δυνατότητες που προσφέρει η κοινωνία της πληροφορίας.


Οι Κιτρίνου και Πολυδωροπούλου (2008) παρουσίασαν μια εκτενή βιβλιογραφική ανασκόπηση σχετικά με το ρόλο των νέων τεχνολογιών για τη νησιωτική ανάπτυξη. Στη συνέχεια παρουσίασαν μελέτη περίπτωσης για την περιοχή του Αιγαίου, η οποία εκπονήθηκε στα πλαίσια του ερευνητικού προγράμματος POET (Prediction Of E-economy impacts on Transport, 2005). Στα πλαίσια της σχετικής έρευνας συλλέχθηκαν δεδομένα αποκαλυπτόμενης και δεδηλωμένης προτίμησης από 133 άτομα ανά την Ελλάδα, μέσω διαδικτύου με τη χρήση ενός επιταχυντή πληροφορίας. Στη συνέχεια αναπτύχθηκαν οικονομετρικά πρότυπα, προκειμένου να εντοπιστούν οι παράγοντες οι οποίοι καθορίζουν την επιλογή των ατόμων να μετεγκατασταθούν σε μια νησιωτική περιοχή με υψηλού επιπέδου νέες τεχνολογίες, καθώς και τη συχνότητα τηλεργασίας από την περιοχή αυτή. Τα αποτελέσματα συνέστησαν ότι τόσο κοινωνικο-οικονομικοί παράγοντες, όσο και χωρικά χαρακτηριστικά του παρόντος αλλά και του προτεινόμενου τόπου διαμονής διαμορφώνουν τις εν λόγω επιλογές των ατόμων.

Οι Kitrinou and Polydoropoulou (2007α) ανέπτυξαν ένα πλαίσιο συμπεριφοράς για την προτυποποίηση των αποφάσεων σχετικά με τη μετεγκατάσταση προς τη νησιωτική περιοχή του Αιγαίου και την τηλεργασία. Στη συνέχεια διερεύνησαν το προφίλ των νοικοκυριών που προτίθενται να μετακινηθούν προς την περιοχή, καθώς και το προφίλ των μελλοντικών τηλεργαζομένων από την περιοχή. Ως στατιστικά σημαντικοί παράγοντες για τις δύο αποφάσεις εμφανίστηκαν τα προσωπικά χαρακτηριστικά των εργαζομένων, καθώς και τα χαρακτηριστικά του νοικοκυριού, τα χαρακτηριστικά του παρόντος τόπου διαμονής (π.χ. αν ζουν σε αστική, ημιαστική, αγροτική ή νησιωτική περιοχή) καθώς και τα χαρακτηριστικά της εργασίας τους, καθώς και των μετακινήσεων από / προς τον εργασιακό χώρο.

To εν λόγω θεωρητικό πλαίσιο ολοκληρώνεται στην εργασία των Kitrinou and Polydoropoulou (forthcoming (a)), προκειμένου να προτυποποιηθεί η επιλογή μετεγκατάστασης στην ευρύτερη περιοχή του Αιγαίου, καθώς και η επιλογή τύπου νησιού (διακρίνονται τέσσερις τυποι νησιών με βάση κοινωνικοοικονομικά χαρακτηριστικά και χαρακτηριστικά του μεταφορικού συστήματος). Αναπτύσσονται πρότυπα διακριτών επιλογών, τα αποτελέσματα των οποίων συνιστούν το σημαντικό ρόλο τόσο του μεταφορικού, όσο και του τηλεπικοινωνιακού δικτύου της περιοχής, καθώς και των τιμών των ακινήτων, στη διαμόρφωση των παραπάνω αποφάσεων.

Όσον αφορά στην επιλογή τηλεργασίας από την περιοχή, οι Kitrinou et al (forthcoming (a)), μοντελοποιούν τη συμπεριφορά των ατόμων που προτίθενται να τηλεργαστούν από την περιοχή, μέσω της ανάπτυξης προτύπων διακριτών επιλογών, τα οποία ολοκληρώνουν με την ενσωμάτωση λανθάνουσας μεταβλητής σχετικά με τις αντιλήψεις των εργαζομένων περί τηλεργασίας. Διαπιστώνουν ότι η εν λόγω λανθάνουσα μεταβλητή είναι στατιστικά σημαντική για την απόφαση τηλεργασίας (οι εργαζόμενοι οι οποίοι αναγνωρίζουν τα πλεονεκτήματα της τηλεργασίας, ως συμπληρωματικής εργασιακής πρακτικής, προτίθενται να τηλεργαστούν από τη νησιωτική περιοχή του Αιγαίου), ενώ βελτιώνει σημαντικά το πρότυπο.
Επιπλέον, οι Kitrinou and Polydoropoulou (2007b) διερεύνησαν το βαθμό ανταγωνισμού ή συμπληρωματικότητας των διαφόρων εναλλακτικών μέσων μετακίνησης από / προς και μέσα στην ευρύτερη νησιωτική του Αιγαίου, μετά από την πιθανή μετεγκατάσταση και τηλεργασία των ατόμων από την περιοχή αυτή, ως αποτέλεσμα της εκτενούς χρήσης των νέων ΤΠΕ. Επεσήμαναν σημαντικές διαφορές στους τρόπους μετακίνησης των τηλεργαζομένων, μεταξύ διαφορετικών τύπων νησιών, αλλά και διαφορετικών σκοπών μετακίνησης.
Οι Kitrinou et al (2004) ανέπτυξαν ένα μαθηματικό πρότυπο για την επίλυση του προβλήματος της εύρεσης βέλτιστης θέσης εγκατάστασης ενός συνόλου από τηλεπικοινωνιακά κέντρα στην ευρύτερη περιοχή του Αιγαίου, χρησιμοποιώντας κοινωνικοοικονομικούς και τεχνολογικούς δείκτες. Το πρόβλημα επιλύθηκε για μια σειρά από σενάρια που αφορούσαν περιορισμούς στο κόστος ή στη διανυόμενη απόσταση μεταξύ των νησιών και βρέθηκε ένα σύνολο από εναλλακτικές για την τεχνολογική ανάπτυξη της περιοχής. Τα αποτελέσματα επεσήμαναν τη δημιουργία τηλεπικοινωνιακών κέντρων κυρίως σε πολύ μικρά νησιά της περιοχής.

Επίσης, το σχέδιο ΠΡΟΟΔΟΣ (1996) διαμορφώθηκε από την ερευνητική ομάδα Ε.ΣΤΡΑ.ΝΕΤ του Πανεπιστημίου Αιγαίου, με στόχο την προώθηση της χρήσης των νέων τεχνολογιών ως στρατηγικό όπλο για την ανάπτυξη του νησιωτικού χώρου του Αιγαίου. Ένα τμήμα του σχεδίου αφορούσε τη δημιουργία Τοπικών Κέντρων Τηλεματικών υπηρεσιών (ΤΚΤ) στα νησιά του Αιγαίου, όπου θα παρέχονται, μεταξύ άλλων υπηρεσιών και υπηρεσίες για τηλεργασία. Η σχετική μελέτη απέδειξε ότι η εν λόγω πρακτική επρόκειτο να συμβάλλει θετικά στην οικονομική ανάπτυξη της ευρύτερης περιοχής.
Επιπλέον, στα πλαίσια του προγράμματος URIT –User Response on Innovative Transport systems (2001) εκπονήθηκε έρευνα με στόχο τον εντοπισμό των παραγόντων εκείνων οι οποίοι είναι δυνατό να επηρεάσουν επιχειρήσεις να εγκατασταθούν στην περιοχή του Αιγαίου. Το σημαντικότερο συμπέρασμα από την ανάλυση των δεδομένων είναι το ακόλουθο: οι εταιρίες που είναι πιθανότερο να μετεγκατασταθούν σε κάποιο από τα νησιά του Αιγαίου, είναι οι Business to Business (B2B) επιχειρήσεις και αφορούν κυρίως την πώληση τοπικών προϊόντων, αλλά και την παροχή τουριστικών υπηρεσιών. Η μελέτη τόνισε την ανάγκη για περισσότερη έρευνα, προκειμένου να εντοπιστούν οι καθοριστικοί παράγοντες για την εγκατάσταση/μετεγκατάσταση οικονομικών και κοινωνικών δραστηριοτήτων στην υπό μελέτη περιοχή, ούτως ώστε να δημιουργηθεί μια επιτυχημένη αναπτυξιακή στρατηγική για την περιοχή.

3. Προβλήματα και Λύσεις στην εφαρμογή της τηλεργασίας στις νησιωτικές περιοχές

Ένα κρίσιμο θέμα για τις νησιωτικές περιοχές είναι το πώς θα καταφέρουν να αποκτήσουν ανταγωνιστικό πλεονέκτημα, παράγοντας καινοτόμες υπηρεσίες και προϊόντα, αξιοποιώντας τις ευκαιρίες που προσφέρει η εκτενής χρήση των νέων ΤΠΕ. Προφανώς η μεγαλύτερη επίδραση των ΤΠΕ (και ιδιαίτερα της τηλεργασίας) στη νησιωτική ανάπτυξη είναι η ικανότητα άμβλυνσης των προβλημάτων ου δημιουργεί η απόσταση των νησιωτικών περιοχών από την ενδοχώρα (και επομένως από τις βασικές αγορές τους) και η ασυνέχεια του γεωγραφικού χώρου.


Από την άλλη μεριά, η χρήση των ΤΠΕ και η εκτενής εφαρμογή τους τόσο στο δημόσιο, όσο και στον ιδιωτικό τομέα, είναι δυνατό να οδηγήσει στην απώλεια κάποιων θέσεων εργασίας, οι οποίες θα αντικατασταθούν από τις μηχανές (ιδιαίτερα εργασίες που εμπεριέχουν απλή διακίνηση πληροφορίας, ή απλή εξυπηρέτηση του πελάτη, χωρίς να είναι απαραίτητη η δημιουργική συμβολή του εργαζόμενου, π.χ. γραφειοκρατικές εργασίες, δακτυλογραφήσεις, εξυπηρέτηση σε τράπεζα κλπ). Το σημείο αυτό είναι ιδιαίτερα κρίσιμο και θα πρέπει, η όποια πολιτική ανάπτυξης για τις νησιωτικές περιοχές να το λάβει σοβαρά υπ’ όψιν, προσπαθώντας η σχετική πολιτική εφαρμογών ΤΠΕ και ιδιαίτερα τηλεργασίας να έχει ως τελικό αποτέλεσμα τη δημιουργία θετικού αριθμού θέσεων εργασίας στις περιοχές αυτές.

4. Συμπεράσματα


Τα σημαντικότερα συμπεράσματα από την παρούσα μελέτη σχετικά με το ρόλο της τηλεργασίας για την ανάπτυξη των απομακρυσμένων περιοχών είναι δυνατό να συνοψιστούν στα ακόλουθα:
Η χρήση των νέων ΤΠΕ και η εφαρμογή πρακτικών τηλεργασίας στις απομακρυσμένες (νησιωτικές και παραμεθόριες) περιοχές. είναι δυνατό να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στην αποκέντρωση των δραστηριοτήτων και στην πρόσβαση στην αγορά εργασίας από τις εν λόγω περιοχές.

Οι δυνατότητες τηλεργασίας είναι δυνατό να έχουν ως αποτέλεσμα την προσέλκυση ανθρώπινου δυναμικού (ή /και τη διατήρηση του υπάρχοντος ανθρώπινου δυναμικού) στις απομακρυσμένες περιοχές, συμβάλλοντας με τον τρόπο αυτό στην κοινωνικο-οικονομική ανάπτυξη των περιοχών αυτών.

Ας σημειωθεί εν τούτοις ότι η επιτυχία των όποιων εφαρμογών τηλεργασίας στις εν λόγω περιοχές προϋποθέτει τη διαμόρφωση ολοκληρωμένων πολιτικών από το δημόσιο τομέα.